Сыртқы нарыққа шығар жол
Шетел нарығына өнім жөнелту бағытындағы оң өзгерістер әр облыста айқын байқалуда. Оның ішінде Әулиеата өңірі де өз өнімдерін шетел нарығына шығару мүмкіндігін кеңейтіп, экспорттық әлеуетін кезең-кезеңімен арттырып келеді. Аймақта ауылшаруашылығы, химия өнеркәсібі, құрылыс материалдары мен қайта өңдеу салаларындағы кәсіпорындардың мүмкіндігі жоғары бағалануда. Шикізаттық емес экспортты дамыту және ілгерілету бүгінде Сауда және интеграция министрлігінің маңызды стратегиялық бағыттарының біріне айналған. Бұл бағыт аясында отандық өңделген өнімдер мен көрсетілетін қызметтердің экспорт көлемін ұлғайту, сондай-ақ олардың халықаралық нарықтағы географиясын кеңейту бойынша жүйелі жұмыстар жалғасуда. Қазіргі уақытта қазақстандық өндірушілерге мемлекеттік қолдау сервистік, қаржылық және қаржылық емес тетіктер арқылы көрсетілуде. Атап айтқанда, «QazTrade» сауда саясатын дамыту орталығы мен экспорттық-кредиттік агенттіктер арқылы кәсіпкерлерге кең көлемде көмек ұсынылады. Бұл қолдау консультациялық және талдамалық сүйемелдеуді, экспорттық акселерация бағдарламасына қатысуды, халықаралық көрмелер мен сауда экономикалық миссияларды ұйымдастыруды, экспортқа байланысты шығындардың бір бөлігін өтеуді, сақтандыру және кепілдік құралдарын, сондай-ақ экспорт алдындағы қаржыландыруды қамтиды. Мемлекеттік қолдау шараларының нәтижесі де нақты атқарылған істерден көрініс тауып отыр. Мысалы, өткен жылдың қорытындысы бойынша «QazTrade» акционерлік қоғамының қолдауымен экспорттық акселерация бағдарламасы арқылы 120 компанияға көмек көрсетіліпті. Ұйымдастырылған сауда экономикалық миссияларға 238 компания қатысқан. Сонымен бірге экспорттаушылардың шығындарын өтеу аясында 103 компанияға жалпы көлемі 6 миллиард 157 миллион 700 мың теңге өтемақы төленіпті. Бір айта кетерлігі, осы қолдау құралдарын пайдаланғандардың 87,61 пайызы шағын және орта бизнес өкілдері екен. Осы жылға арналған бағдарламаға біздің облыстан агроөнеркәсіптік кешен, тамақ өнеркәсібі, химия және құрылыс салаларындағы 9 кәсіпорын қатысуға өтінім берген. Қазіргі таңда олардың құжаттары арнайы комиссия қарауында жатқан көрінеді.
Өңірдегі ірілі-ұсақты бизнес нысандары әртүрлі салалар бойынша өнім өндіріп, оны ішкі және сыртқы нарыққа шама шарқынша жөнелтуде. Әулиеата өңіріндегі кәсіпорындардың экспортқа деген қызығушылығы мен әлеуетінің қандай екенін және оларға облыстық кәсіпкерлік палатасынан қандай қолдау көрсетіліп жатқанын біз облыстық кәсіпкерлер палатасы директорының міндетін атқарушы Айдар Әбдіқадыровтан сұраған едік. Оның айтуынша, өңірдегі кәсіпкерлер мемлекеттік қолдау тетіктерін тиімді пайдалану арқылы халықаралық нарыққа шығу мүмкіндігін кеңейтіп, аймақ экономикасының дамуына оң серпін беруде.
– Мұқият қалыптасқан мемлекеттік стратегияның, бірегей географиялық орналасудың және қуатты табиғи-ресурстық әлеуеттің арқасында облысымыз Қазақстанның негізгі өнеркәсіптік локомотивтерінің бірі ретіндегі мәртебесін нық бекітті.
Бүгінде өңірде ауқымы жағынан теңдессіз науқан өріс алды. Атап айтсақ, шикізаттық емес секторды дамыту, экономиканы әртараптандыру және жергілікті өндірушілерді нүктелі қолдау басты басымдықтар қатарына көтерілді. Облыс әкімдігі кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасының, «QazTrade» сауда саясатын дамыту орталығының, «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының және «KazakhExport» компаниясының күш-жігерін біріктірген бизнесті қолдаудың экожүйесі бүгінде өз жемісін беруде. Жамбылдық тауарлар ішкі нарықта табысты бәсекелесіп қана қоймай, халықаралық экспорттық орбиталарды да сенімді түрде бағындыруда. Экспорттың ұлғаю жолы мемлекет тарапынан берілетін субсидиялардан бастап жаһандық маркетплейстерге дейінгі сатыларды қамтиды. Заманауи бизнес икемді әрі тиімді тетіктің іске қосылуын талап етеді. Сондықтан мемлекеттік көмек бүгінде қаржылық та, сервистік те құралдарды қамтиды. Ең ықпалды тетіктердің бірі – экспорттаушыларға отандық өнімді шетелге жеткізуге жұмсалған көлік шығындарының 30 пайыздан 80 пайызға дейінгі бөлігін өтеу. Іс жүзінде бұл сыртқы нарықтардағы тауардың түпкілікті өзіндік құнын айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік беріп, қазақстандық брендтерді шетелдік серіктестер үшін барынша тартымды етеді. Бұдан бөлек мемлекет халықаралық сертификаттаудан өту, елден тыс жерлерде тауар белгілерін тіркеу және жарнамалық науқандарды жүргізу шығындарын ішінара өтеуді өз мойнына алады. Өңдеу өнеркәсібі кәсіпорындары үшін «Даму» қоры арқылы төмендетілген пайыздық мөлшерлемелермен және мемлекеттік кепілдіктер берумен жеңілдікті несие желілері ашылды. Бұл жаңғыртуды жедел жүргізуге және айналым қаражатын толықтыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар сервистік қолдау желісі бойынша жамбылдық кәсіпкерлер беделді халықаралық көрмелерге, сауда миссияларына тегін қатысу мүмкіндігіне ие болып, өз сауда-саттықтарын әлемдік ірі электронды платформаларға, яғни «Alibaba» және «Amazon»-ға шығаруда. Мұндай кешенді тәсіл бірқатар өңірлік компанияларға қуаттылықтарын кеңейтуге, технологиялық паркін жаңартуға және жақын әрі алыс шетел нарықтарында өзін танытуға мүмкіндік берді. Субсидиялар есебінен босаған қаражатты бизнес өнім сапасын жақсартуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға қайта бағыттайды, бұл өңір тұрғындарының әлеуметтік әл — ауқатына тікелей әсер етеді, – деді ол.
Аймақ кәсіпкерлері 3,1 триллион теңгенің өнімін өндірді
Қазіргі таңда өңірде 101 мыңнан астам шағын және орта бизнес субъектісі жұмыс істейді. Соңғы жылдары кәсіпкерлік саласы облыс экономикасының негізгі қозғаушы күштерінің біріне айналуда.
Өткен жылдың қорытындысымен әулиеаталық кәсіпкерлер 3,1 триллион теңгенің өнімін өндіріпті. Бүгінде аймақтың жалпы өңірлік өнімінің үштен бірі осы саланың үлесінде. Ал кәсіпкерлік саласында 169 мыңнан астам адам еңбек етуде.
Бизнесті қолдау мақсатында мемлекеттік бағдарламалар аясында ауқымды жұмыстар атқарылуда. Биылғы жылдың басынан бері облыстағы қаржы институттары арқылы 10 мыңнан астам кәсіпкерге 41,6 миллиард теңге көлемінде несие беріліпті. Оның ішінде екінші деңгейлі банктер, «Тараз» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы және аграрлық секторды қаржыландыратын ұйымдар арқылы кәсіпкерлерге нақты қолдау көрсетілуде.
Мемлекеттік бағдарламалар шеңберінде жүзеге асқан 291 жобаның жалпы құны 21,2 миллиард теңгені құраған. Соның нәтижесінде жаңа өндірістер ашылып, жұмыс орындары құрылып, өңір экономикасына тың серпін беруде.
Айта кету керек, облыста отандық өнім өндірушілерге көрсетілетін қолдаудың бірі – «Қазақстанның үздік тауары» байқауы арқылы жеңімпаздарды анықтап, демеу көрсету. Осы конкурстың биылғы жеңімпаздары өткен аптада анықталған болатын. Сарапшылық комиссия мен қонақтар 82 кәсіпорын мен жеке кәсіпкердің әлеуетін бағалады.
– Көрменің өңірлік кезеңі біздің бизнестің заманауи күрделі міндеттерге толықтай дайын екенін нақты көрсетті. 82 қатысушының арасындағы жоғары бәсекелестік – жамбылдық кәсіпорындардың тек өндіріс көлемі үшін ғана жұмыс істемей, республикалық деңгейде сапаның жаңа, анағұрлым жоғары стандарттарын орнатуға шын жүректен ұмтылатынының жарқын әрі сенімді дәлелі.
Сарапшылық топ үш негізгі номинация бойынша жеңімпаздарды анықтады. Мысалы, «Өндірістік бағыттағы үздік тауарлар» санатында «Касса 01» ЖШС, Жамбыл цемент өндірістік компаниясы және «G Universal» ЖШС көш бастады. «Халық тұтынатын үздік тауарлар» номинациясында «Rano Komfort Service» ЖШС, «MoozTau» ЖК және «OtarBioPharm» ЖШС дипломдармен марапатталды. «Үздік азық-түлік тауарлары» аталымында жеңіс тұғырын құсшаруашылығы саласының танымал флагманы «Алель Агро» ЖШС, өнімдері халықтың ықыласына бөленген «Та-Мак» ЖШС және өзінің әйгілі «Rola-7» брендімен танымал «AS-JAN KZ» ЖШС бөлісті. Енді үздіктер Астанада өтетін жалпыұлттық финалда өңір намысын қорғайтын болады.
Бір айта кетер жайт, облыста бірнеше жылдан бері жүзеге асырылып жатқан «Бір ауыл – бір өнім» жобасы – ауыл кәсіпкерлігін дамытуға бағытталған тиімді бастамалардың бірі. Жоба аясында жергілікті шикізатты тиімді пайдалану, ұлттық өнімдерді жаңғырту және ауылдағы шағын өндірістерді дамыту жұмыстары қарқын алады. Осы жоба арқылы ірі зауыттармен қатар шағын бизнес те өзінің орасан зор экономикалық әлеуетін паш етуде.
Дәл осы күні «Көне Тараз» тарихи мәдени кешені дәстүрлі «Бір ауыл – бір өнім» (БАБӨ) облыстық көрме жәрмеңкесінің алаңына айналды. Бірегей жергілікті өндірістерді іздеуге және ілгерілетуге бағытталған жоба облыстың барлық ауданындағы қолөнершілер мен шеберлердің басын қосты. Жәрмеңкенің мерекелік атмосферасының артында нақты прагматикалық есеп жатты. Жүздеген ауыл тұрғындары үшін «Бір ауыл – бір өнім» бағдарламасы – үй хоббиін немесе отбасылық кәсіпті ауылдарда дамыту арқылы жұмыс орындарын ашатын жоғары табысты, тұрақты бизнеске айналдыруға мүмкіндік беретін нақты әлеуметтік лифт. «Бір ауыл – бір өнім» бағдарламасы – біздің шалғайдағы ауылдарымыздан нағыз кәсіп иесін, нағыз дарындарды табуға мүмкіндік беретін шынымен де бірегей жоба.
Ұйымдастырушылар ретінде біз үшін басты міндет – жай ғана әдемі және адам көп жиналатын көрме өткізу емес, осы өндірушілерге ұзақмерзімді даму үшін нақты, сезілетін серпін беру. Қазіргі уақытта байқау қатаң сарапшылық іріктеу кезеңіне өтуде. Көрме өткен күннен бастап санағанда бес күн ішінде жұмыс тобы ең мықты 20 жартылай финалға қатысушыны іріктеп алу үшін бірегейлік, жергілікті шикізатты пайдалану және нарықтық перспективалар критерийлері бойынша әрбір өтінімді егжей тегжейлі зерттейді. Содан кейін олар өз жобаларын облыстық Бренд-комитеттің отырыстарында қорғайды, ол үздік ондықты анықтайды. Финалистер маркетингтік қолдау алып қана қоймай, жабдықтар сатып алу және цехтарды кеңейту үшін 5 миллион теңгеге дейінгі қайтарымсыз мемлекеттік гранттарға қол жеткізе алады. Облыстық кәсіпкерлер палатасы бұл қаражат кәсіпкердің мүлдем жаңа деңгейге шығуына және бірегей жергілікті тауарларды қуатты, танымал брендтерге айналдыруына көмектесетініне зор сенім артады, – дейді Айдар Әбдіқадыров.
Соңғы үш жыл ішінде облысымыздан «Бір ауыл – бір өнім» жобасы бойынша 9 кәсіпкер финалист атанып, олардың алтауы гранттық қолдауға ие болыпты.
Жалпы көлемі 24,9 миллион теңгені құрайтын гранттар кәсіпкерлердің өндіріс ауқымын кеңейтуіне мүмкіндік берген. Бүгінде ауыл кәсіпкерлері азық-түлік, қолөнер, жеңіл өнеркәсіп және өңдеу салаларында өз өнімдерін шығарып, облыстың ғана емес, республиканың нарығына жол ашып келеді.
Қолдау бар жерде кәсіпкерлік өркендейді
Облысымыздың ауылдық округтерінде, Тараз қаласында қолөнершілер, отбасылық шеберханалар мен ісін жаңа бастаған кәсіпкерлер жетерлік. Олардың қатарында «Alima Delux» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі де бар. Оның директоры Әлия Көмекбаеваның айтуынша, аталған серіктестік ыдыс жуатын сұйықтықтар шығарумен айналысады.
– Біз тұрмыстық химия өнімдерін, оның ішінде ыдыс және кір жууға арналған сұйықтықтардың 21 түрін шығарамыз. Кәсібімді былтыр тамыз айында бастағанмын.
Бес литрлік пластик бөтелкедегі кіржуғыш сұйықтықтың бағасы – 1500 теңге. Сондай-ақ арнайы 4 литрлік пластмасса ыдысқа құйылған өнімнің сапасы жоғары болғандықтан 4 500 теңге тұрады.
Өнімдеріміз эконом және премиум класс деп бөлінеді, бағасы да соған сай белгіленген. Өзіміздің өндірістік базамыз бар, тауар сол жерде шығарылады.
Қазіргі таңда бізде 10 адам жұмыс істейді. Алдағы уақытта шаш жууға арналған сусабындар шығару да жоспарымызда бар.
Дайын өнімді Тараз қаласындағы «Даниял-Даму», «Firkan», «Дәмді себет» супермаркеттеріне және басқа да көтерме сауда орталықтарына өткіземіз. Осы сауда орындарына біз, мысалы, 4 литрлік жоғары сапалы өнімді өткізсек, олар үстіне 20 пайыз үстеме қосып, тұтынушыларға саудалайды.
Негізінде кәсібін жаңадан бастаған адамның тауарын нарыққа шығаруы оңай емес. Алайда мен бұған дейін күріш сатумен айналысқанмын. Күрішті көтерме бағамен алып, оны ірі сауда орындарына өткізіп, пайда табатынмын. Сондықтан ірі сауда дүкендерінің иелерін бұрыннан танимын. Осы тәжірибенің арқасында жаңа тауарды супермаркеттерге өткізу қиынға соқпады.
Алдағы уақытта брендімізді бүкіл Қазақстанға танытып, кәсібіміз ойдағыдай жүріп жатса, шетел нарығына экспорттауды, ребрендинг жасауды, яғни брендімізді жаңартуды көздеп отырмыз. Сусабыннан бастап, тұрмыстық химия өнімдерінің түр түрін шығару жоспарда бар. Қазіргі уақытта айына 15 тонна ыдыс және кір жууға арналған химиялық өнім нарыққа шығарылуда.
1 мамырда ауқымды тапсырыс түсіп, сол бойынша үлкен бір келісімшартқа қол қойғанбыз. Сол тапсырысты уақытылы әрі сапалы орындауым үшін маған тағы бір құрылғы алу қажет болып тұр. Қазір цехта екі құрылғы жұмыс істейді. Олардың барлығын екінші деңгейлі банктерден несие алу арқылы сатып алып, іске қосқанмын. Енді үшіншісін алуға әрекет жасап жатқан жайым бар.
Өнім өндіру әлеуетімізді арттыру үшін қайтарымсыз грант алуды жоспарладық. «Банк ЦентрКредит» қаржы ұйымы әйелдер кәсіпкерлігін қолдауға бағытталған «Business Aru 2026» жобасын іске қосқан болатын. Жоба «Mastercard» компаниясымен серіктестікте жүзеге асырылып жатыр. Оны «Еуропалық қайта құру және даму банкі» (EBRD) қолдап, қаржыландыруда. Бағдарлама аясында қатысушылар кәсіпкерлік бойынша білім алып қана қоймай, үздік жобалары үшін қайтарымсыз грантқа үміткер бола алады. Байқау жеңімпаздарына 10 миллион теңге қайтарымсыз қаржы беру қарастырылған. Мен де осы жобаға қатысуды жөн санадым. Бизнес жобамды жақында қорғаймын, – деді Әлия Артықбайқызы.
Бүгінде аталған кәсіпкер 10 жұмысшыға айына 200 мың теңге еңбекақы төлеп отыр. Жұбайы инженер болып жұмыс істегенімен Әлияның кәсібіне үнемі қолдау көрсетіп келеді. Үш қыздың анасы болашақта ісін одан әрі дамытып, бизнесін іргелі кәсіпорынға айналдыруды көздеп отыр.
Т.Рысқұлов ауданында да кәсіпкерлік қарқынды дамып келеді. Аудандағы іскер әйелдер кеңесінің төрағасы Роза Мамырбаеваның айтуынша, аудан кәсіпкерлері арасында 20-дан астамы аудандық іскер әйелдер кеңесінің мүшесі. Аудан «Бір ауыл – бір өнім» конкурсына тұрақты түрде қатысып тұрады. Биыл гидропоника, сүт, макарон, сабын, тоқыма бұйымын шығарумен айналысатын бес кәсіпкер әйел осы жобаға өз өнімін ұсынған. Соның бірі – макарон өнімін өндіретін «Атханова» жеке кәсіпкерлігінің иесі Гүлнұр Атханова.
– 2024 жылы Абай ауылынан макарон цехін іске қостық. Біздің ерекшелігіміз сол, өнімді толық піспеген, неше түрлі дәруменге бай қатты бидай және жүгері ұнын араластырып дайындаймыз. Сондықтан да «Allan» сауда белгісімен шығарып жатқан макаронымыздың түсі сап сары болып тұрады. Шикізатты Қарағанды облысынан алдырамыз. Құрылғының барлығы автоматтандырылған, өзім Италияда технолог мамандығын меңгергенмін. Сондықтан басшы әрі технологпын, құрылғымен жұмыс істейтін оператор, өнімді қаптайтын, жинайтын жұмысшыларды қосқанда барлығы бес адам жұмыспен қамтылған, айлықақысы 150-200 мың теңге аралығында. Күніне бір тонна өнім нарыққа шығады.
Өніміміз нарықта енді пайда болғандықтан ірі сауда желілеріне кіре алмай жатырмыз. Отандық өнімді ірі супермаркеттердегі сауда сөрелеріне қоюға тырысумен келеміз. Шетелдің сапасыз, бағасы да жоғары өнімі біздің табиғи әрі арзан өнімімізбен салыстыруға келмейді. Әйтсе де осы жағынан қолдау таппай отырмыз. Бұл өнім әлеуметтік азық-түлік қатарына жатады, қазір жарнамалау жұмыстары қатар жүруде.
Макарон өнімінің бір келісі цехтан Әулиеата өңіріндегі дүкендерге 370 теңгеден жол тартады, ол жақта 400 теңгеден тұрғындарға саудалануы тиіс. Кейбір сауда желілерімен сөйлескенде олардың сөрелеріне ақы төлеу, «ставка» деген талаптары арқылы 370 теңгенің өнімі 500 теңгеге дейін барады, ал мен тауарымды 500 теңгеден сатқым келмейді. Ірі сауда орындары «сауда сөрелерінің 30 пайызы отандық өнім болуы керек» деген талапты Қазақстанда өндірілген «Сұлтан», «Цесна» секілді өнімдермен орындап, біздің өнімге бас ауыртқысы келмейді. Билік осы мәселені шешіп берсе, біз секілді ісі енді басталған кәсіпкерлерге шынайы қолдау көрсетсе деген тілегіміз бар. Өнімді «Тараз» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» акционерлік қоғамының әлеуметтік дүкендеріне де өткізуге талпынғанымызбен түк шықпады.
Негізінен өніміміздің дені Алматы қаласына жөнелтіледі, жол шығынына байланысты мегаполис пен облысымыздағы бағада айырмашылық бар.
Жалпы күніне 10 тонна өнім шығаруға әлеуетіміз жетеді, ол үшін тауарға сұраныс болуы қажет. Осы цехті сіңлім екеуміз жүргізіп жатырмыз. Маркетингке қажетті 50-60 миллион теңге қаржылай қолдау көрсетілсе, оны бір жыл ішінде қайтарар едім. Жалпы жұмысшылардың айлықақысын ақтап, азын аулақ табысқа малданып отырғым келмейді. Менде идея көп, соларды біртіндеп жүзеге асыру үшін айтарлықтай қаржы керек. Егер қызығушылық танытатын инвесторлар болса, жоба-жоспарларым дайын, – деді Гүлнұр Мәлікқызы.
«ТПК «Берсанукаев» ЖШС супервайзері Амурхан Дурсынов серіктестік Жалпақтөбе ауылында шұжық өнімін 2013 жылдан бері шығарып жатқандарын айтады. Қазіргі таңда мұнда шұжықтың 20 түрі өндіріледі. Облыс тұтынушылары үшін аптасына 6-7 тонна шұжықтың ең арзан түрі 2 250 теңгеден сатылса, айына екі мәрте Ресейге 10 тонна өнім экспортталады.
«Бүгінде облыстың сыртқы сауда географиясы біртіндеп кеңейіп келеді. Отандық өнімдерді жаһандық нарыққа шығару үшін мемлекет тарапынан қаржылық ынталандыру құралдары мен логистикалық жеңілдіктер кешенді түрде ұсынылып отыр. Әсіресе көлік шығындарын ішінара өтеу және халықаралық стандарттарға сәйкес сертификаттаудан өткізу тетіктері жергілікті тауарлардың сыртқы нарықтағы өзіндік құнын төмендетуге септігін тигізуде.»
Нұрым СЫРҒАБАЕВ
фото автор
