Әлеуметтік көмек: Тәуелділіктен тиімділікке қарай

Әлеуметтік мемлекет – азаматтардың базалық өмір сүру деңгейін тікелей қамтамасыз ететін жүйе. Бұл – мемлекеттің халық алдындағы жауапкершілігінің көрінісі. Оның негізгі құралдарына зейнетақы мен жәрдемақылар, тегін білім мен медицина, жұмыссыздық пен кедейліктен қорғау, тұрғын үй және табысты қайта бөлу саясаты кіреді. Алайда мемлекеттік көмек жүйесіз көбейіп, нақты нәтижеге емес, дағдыға айналса, қоғам дамуына кедергі бола бастайды. 

Конституциямыздың 1-бабында «Қа­зақ­стан Республикасы өзін де­­мокра­тия­лық, зайырлы, құқықтық жә­не әлеу­мет­тік мемлекет ретінде ор­нық­­­ты­­рады» деп тай­ға таңба басқандай жа­зыл­­ған. Әлеу­мет­тік мемлекет дегеніміз – бар бай­лы­ғын халқының тұрмысын жақсар­туға, бі­лім алуына, денсаулық сақтау са­ла­сын жоғары деңгейде қолдауға ар­най­тын мемлекет.
Парламент бекіткен 2026-2028 жыл­дар­ға арналған республикалық бюд­жет – жаңа «Салық кодексі» аясында қа­лып­тастырылған алғашқы үшжылдық құжат. Қаржы министрі Мәди Такиев атап өт­кендей, бұл бюджет нәтиже мен тиім­ді­лікке бағдарланған, алайда оның құры­лы­мы ел экономикасындағы жүйе­лі қай­шылықтарды да айқын көрсетіп отыр. Себебі кірістер мен шығыстар ара­сында тапшылық біршама. Биыл тү­сім – 23,1 трлн теңге, оның ішінде нақты кірістер – 19,2 трлн теңге, ал бюджет шы­­ғыстары – 27,8 трлн теңге болмақ. Осы­лайша, 2026 жылы бюджет тапшы­лы­ғы ЖІӨ-нің 2,5 пайызын құрайды. Алай­да министр 2028 жылға қарай 0,9 пайыз­­ға дейін қысқартуды жоспарлап отыр. Бұл – көңілге медеу болғанымен, жаңа «Салық кодексінің» толық әрі тиім­ді іс­ке асуына тікелей тәуелді болары анық.

Бюджеттің 40 пайызы – әлеуметтік салаға

Мәди Такиев бюджет әлеуметтік са­ла­ға бағдарланған күйінде қалып отыр­ға­нын жасырмады. 2026 жылы әлеу­мет­тік салаға 10,7 трлн теңге жұмсалмақ, оның ішінде 6,8 трлн теңге – әлеуметтік тө­лемдер және 3,9 трлн теңге – адами ка­питалға инвестициялар. 10,7 трлн тең­ге – жалпы бюджеттің шамамен 40 пайы­зы. Салыстыра қарасақ, социализм идеологиясын мемлекеттік саясаттың те­мірқазығына айналдырған Кеңес Ода­ғының өзі ең қуатты кезеңінде әлеумет­тік салаға жалпы шығыстарының небәрі 30 пайызын ғана жұмсаған екен.
Ал бүгінде елімізде 2026 жылға ар­нал­ған республикалық бюджетте әлеу­меттік салаға бөлінетін қаражат көлемі 38-39 пайызға дейін жетіп отыр. Бұл – мемлекеттің әлеуметтік міндеттемелерді сақ­тауға барынша күш салып отырғанын көрсетеді. Алайда шығын көлемінің ар­туы әлеуметтік саясаттың тиімді екенін көр­сетпейді. Керісінше, мұндай жоғары үлес экономиканың өзге салаларын да­мытуға жұмсалуы тиіс ресурстардың қыс­қаруына әкелуі мүмкін. Сондықтан мә­селе әлеуметтік салаға қанша қаржы бө­лінгенінде емес, сол қаржының нақты нәтижеге, еңбекке ынталандыруға және ада­ми капиталды дамытуға қаншалықты қыз­мет етіп отырғанында.
Қазақстан әлеуметтік мемлекет ре­тін­дегі бағытын сақтап отыр. Алайда әлеу­­­меттік төлемдердің басым бөлігі тұ­тынуға кетеді және ұзақмерзімді эко­но­микалық қайтарым бермейді. Ал ада­ми капиталға (білім, денсаулық, ғылым) бө­лінген қара­жат тым мардым­сыз. Бұл – дамушы ел­дер­ге тән теңсіздік. Мәселен, Қазақстан ғы­­лыми-зерттеу және тәжірибелік-
конс­трукторлық жұмыстарға ЖІӨ-нің ша­ма­мен 0,16 пайызын ғана жұмсайды. Көзге су тамызғандай ғана, ЖІӨ-нің
1 пайы­зы­на да маңайламайды.
Қаржы министрі Мәди Такиев атап өткен маңызды шешімдердің бірі – әлеу­мет­тік төлемдерді тағайындаудың цифр­лық тетіктерін дамыту және проактивті фор­матқа көшу. Яғни, азамат өтініш бер­мей-ақ, мемлекет деректер негізінде кө­м­екті өзі ұсынады. Бұл бюрократияны азай­тады, адами факторды төмендетеді, кө­мектің дәл әрі жылдам жетуін қам­та­ма­сыз етеді. Алайда бұл реформа 10-15 жыл бұрын басталуға тиіс еді. Қазір ол әлеу­меттік  «тәуелділікті» азайту үшін емес, бюджетке түсетін қысымды бақы­лау үшін қажет болып отыр.
Әлеуметтік саясаттың мақсаты – адам­­ды асырау емес, оны дербес­тік­ке же­телеу. Бірақ әлеуметтік көмектің шегі мен логикасы дұрыс анықталмаса, ол еңбекке ынталандырудың орнына «тәуел­ділікті» күшейтеді. Сондай-ақ мұн­дай көмек еңбекпен, жауапкершілікпен және нақты мақсатпен ұштаспаса, мем­ле­­кеттің өзіне салмақ түсіреді. Қазақ­стан­дағы әлеуметтік төлемдер жүйесі дәл осындай кезеңді бастан кешіп отыр.
Әлеуметтік салаға бөлінетін бюджет мә­селесін Мемлекет басшысы биыл да өз Жол­дауында қатаң сынады. «Мем­ле­кет­тің көз алдындағыдан басқаны көрмей, бә­ріне көне беретін әлеуметтік саясаты жүз­ден астам түрлі жеңілдіктің пайда болуына әкеп соқтырды. Осы жеңіл­дік­тер­ді әперемін деп «көмек қолын» со­за­тын жылпостар да көбейді. …Мемлекет өзі­нің негізгі міндеттерін орындаудан бас тартпайды. Бірақ әлеуметтік жеңіл­дік­терді қолдан көбейту – елді дамытуға, яғ­ни мектеп, аурухана, көлік инфра­құры­лымдарын және басқа да нысандар салуға жұмсалуы қажет қыруар қара­жат­ты желге шашу деген сөз. Кезінде біздегі «әлеуметтік саланың жанашырлары» то­лық емес отбасы деген жеңілдікке мұқ­таж адамдар санатын ойлап тапқан еді. Соның салдарынан, ажырасқан от­басы­лар саны күрт өсіп, біз бір кезде бұл көр­­сеткіш бойынша әлемде «көш бас­таған» елдердің қатарына қосылдық. Мұн­дай мысалдар аз емес. Осылайша, біз өзіміз жалқаулық пен масылдыққа жол беріп отырмыз. Отбасы мүшелерінің барлығы дерлік нысаналы әлеуметтік көмек пен жәрдемақы алатын болса, жұ­мыс істеудің не қажеті бар? Турасын айт­сақ, әлеуметтік салада оңтайлы ше­шім қабылдаудың орнына, Үкімет ке­мін­де 15 жыл бойы әлеуметтік масылдық пен әлеуметтік алаяқтыққа жол беріп келді», – деді Қ.Тоқаев.
Президенттің әлеуметтік саясаттағы кем­шіліктерге қатысты сынынан кейін Үкімет отырысында Премьер-Министр Ол­жас Бектенов Еңбек және халықты әлеу­меттік қорғау министрлігіне бір­қатар нақты тапсырма жүктеді. Үкімет бас­шысы әлеуметтік қолдау шаралары­ның шамадан тыс көбейіп, олардың тиім­ділігі мен әділеттілігіне күмән туын­дап отырғанын атап өтті. Осыған бай­ла­нысты ол барлық өңірде қолданылатын әлеуметтік төлемдер мен жеңілдіктерді біріздендіруді тапсырды.
Олжас Бектеновтің айтуынша, «әлеу­меттік қолдау шаралары нақты мұқтаж аза­маттарға ғана бағытталуға тиіс, ал кү­мәнді және негізсіз төлемдер тоқта­тылуы қажет». Осы мақсатта Еңбек ми­нистр­лігіне мүдделі мемлекеттік орган­дар мен әкімдіктер бірлесіп, әлеуметтік кө­мектің бірыңғай стандартын әзірлеу мін­деті жүктелді. Бұл жұмыс әлеуметтік әді­леттілікті қамтамасыз етіп қана қой­май, бюджет қаражатының тиімді жұм­салуына жол ашуға тиіс.
Алайда жыл соңында бекітілген бюд­жетте әлеуметтік салаға бөлінген қара­жат мөлшері сол қалпында сақталып отыр. Әлеуметтік жеңілдіктер қысқарған жоқ. Әлеуметтік төлемдерге 6,8 трлн тең­ге қарастырылған. Жеңілдіктер саны азай­­ғаны айтылмайды, керісінше, жүйе сол қалпы сақталған. Президент айтқан «жүз­ден астам жеңілдік» қайта қарал­мас­тан қаржыландырып отыр.
Биылғы бюджет Президенттің әлеу­меттік масылдық пен алаяқ­тық­ты тоқтату жөніндегі қатаң тап­сыр­ма­ларына жауап беруге талпынғанымен, ол түбегейлі реформаларға емес, аздаған түзетулерге сүйеніп отыр. Әлеуметтік тө­лем­дер көлемі сақталып, өңірлердің транс­фертке тәуелділігі азаймаған жағ­дай­да, «жүргенге жөргем ілінеді» қағи­да­ты іске асады деу қиын. Бұл бюджет Пре­­­з­идент қойған диагнозды мойын­да­ға­­нымен, оны емдеуге әлі батылы жет­пе­ге­нін көрсетеді.
Сарапшылар «Қазақстан әлеу­мет­тік мемлекет ретінде уәдеден бас тартпай отыр, бірақ бұл уәдені көтеретін эко­но­микалық база әлі толық қалып­тас­па­ған. Алдағы жылдарда әлеуметтік шы­­ғын­дар­ды қысқарту керек пе, әлде эко­номиканы өсіру керек пе? Екі жолдың бі­рін таңда­май, тапшылықтан шығу мүм­кін емес» дейді.

Зейнетақы мен жәрдемақы 10 пайызға артты

2018 жылдан бері әлеуметтік шығыс­тар шамамен төрт есеге артқан. Әсіресе, 2022 жылдан кейін әлеуметтік төлемдер кө­лемі күрт өсті. Алайда ел экономикасы мұн­дай жүктемені ұзақмерзімді негізде кө­тере алмайтынын көрсетіп отыр. Осы­ған қарамастан биыл зейнетақылар мен мемлекеттік жәрдемақылардың барлық түрі 10 пайызға  артты. Бұл Мемлекет бас­шысының 2023-2027 жылдар аралы­ғын­да базалық зейнетақыны кезең-ке­зеңі­мен арттыру туралы тапсырмасының жүйелі жүзеге асырылуы.
2026 жылы базалық зейнетақы мөл­ше­рінің ең төменгісі – 35 596 теңге, ең жо­ғарғысы – 60 005 теңге. Ең төменгі ба­­­залық зейнетақы – ең төменгі күн­көріс деңгейінің 70 пайызына, ең жо­ға­рысы – 120 пайызына дейін жеткізіледі. Мә­се­лен, 2019 жылы зейнетке шыққан, жа­сы 70-тегі зейнеткердің зейнетақысы 2025 жылы – 171 588 теңге (базалық – 50 851 тг, ынтымақты – 120 737 тг) болса, биыл – 192 816 теңге (базалық – 60 005 тг, ынтымақты – 132 811 тг).
Мемлекеттік жәрдемақылар да
10 пайызға өседі. Мысалы, бала тууға берілетін біржолғы жәрдемақы: 1-3 ба­лаға – 149 416 теңгеден 164 350 тең­ге­ге дейін; 4 және одан көп балаға – 247 716 теңгеден 272 475 теңгеге дейін өсті. Көп­балалы отбасыларға берілетін жәр­де­мақы: 4 баласы бар отбасы – 63 030 тең­геден 69 330 теңгеге дейін, 10 баласы бар отбасы – 157 280 теңгеден 173 000 тең­геге дейін жәрдемақы алады. Мүге­дек­тігі бар адамдарға, асыраушысынан жә­не еңбек қабілетінен айырылғандарға берілетін жәрдемақы да көбейді.
Арнаулы кәсіптік мемлекеттік жәр­де­мақы, бала тууға байланысты біржолғы мем­лекеттік жәрдемақы; ай сайынғы бала 1,5 жасқа толғанша берілетін мем­ле­кеттік жәрдемақы, ай сайынғы бала 1,5 жасқа толғанша, кірісінен айырылу жағ­­дайы бойынша МӘСҚ-тан әлеуметтік тө­лемдер, «Алтын алқа», «Күміс алқа» ал­­­­­қа­ларымен наградталған немесе бұ­рын «Батыр ана» атағын алған, І және ІІ дәре­желі «Ана даңқы» ордендерімен наг­рад­талған көпбалалы аналарға ай сайынғы мемлекеттік жәрдемақы, мүге­дектігі бар бала тәрбиелеп отырған анаға немесе әкеге, бала асырап алушыға, қор­ған­шыға (қамқоршыға) төленетін ай сайынғы мемлекеттік жәрдемақы және І топ мүгедектігі бар адамға күтім жа­сай­тын адамға мемлекеттік жәрдемақы мөл­шері көтерілді.

Судың да сұрауы бар

Еңбек және халықты әлеуметтік қор­ғау министрлігі өкілдері «кей­бір азаматтарымыз әлеуметтік көмекті заң­сыз алуға әрекеттенгенін» жасыр­май­ды. Мысалы, нақты жалақыны жасыру, жал­ған ажырасулар жасау. Бұл құбылыс бас­қа елдердің тәжірибесінде де кезде­седі.
Әлемде әлеуметтік мемлекет қата­рын­да дамыған, дамушы, кедей елдер де бар. Мұндай мемлекеттердің негізгі ар­тық­шылықтары әлеуметтік тұрақтылық пен теңсіздікті төмендету. Сонымен қа­тар табысты қайта бөлу арқылы бай мен ке­дей арасындағы айырмашылықты азай­туға тырысады. Бұл әлеуметтік қақ­тығыстардың, жаппай наразылықтардың алдын алады.
Скандинавия, Германия, Франция се­кілді дамыған елдерде кедейлік пен та­быс теңсіздігі ең төмен деңгейде. Ал да­мушы елдерде әлеуметтік төлемдер кө­біне саяси тұрақтылықты уақытша ұстап тұрудың құралына айналған. Білім мен медицина саласы – ұзақмерзімді эко­­номикалық өсудің негізі десек, да­мыған елдерде жоғары білімді маман­дар инновация мен өнімділікті арт­тыра­ды. Ал дамушы елдерде  аталған екі са­ла­ға қан­ша қаржы құйылғанмен инфра­құры­лым әлсіз болса, тиімділік жоқ. Дамыған ел­дерде дағдарыс кездерінде де әлеу­меттік шығыстар ішкі сұранысты «ұстап» тұрады. Бұған 2008 жылғы дағдарыс пен COVID кезеңдерінде экономикасы тезі­рек қалпына келген мемлекеттер мысал бола алады. Дамушы елдерде қаржы ре­зервтері жоқ болғандықтан, бюджет жыл­дам күйреді. Негізі, әлеуметтік тө­лем­дер азаматтарға болашағын жос­пар­лауға мүмкіндік беруі керек. Алайда орта тап қалыптаспаған елдерде жәрдемақыға тәуелділік белең алады. Сондықтан әлеуметтік мемлекет – дамыған эконо­ми­каға сүйенсе ғана тиімді болмақ. Ал­дымен өндіріс, экспорт және салық жи­нау жүйесі дамуы керек. Әйтпесе, әлеу­меттік модель дамушы елдерді попу­лизм­ге, тапшылыққа және қарызға бату­ға алып келеді.
Кедей мемлекеттерде ресурстар шектеулі болғандықтан, мақсат­ты әлеуметтік көмек тек ең осал топтарға арналады (мысалы, бала күтімі, мүгедек­тер­ге көмек). Белгілі бір бюджеттік шек­теулер бар. Сондай-ақ олар халықаралық көмекке тәуелді, кейбір елдер әлеуметтік бағдарламаларын дамыту үшін сыртқы донорлардан көмек алады. Яғни, кедей мемлекеттер әлеуметтік мемлекет бола алады, бірақ ол көбінесе ресурстарға, ха­лықаралық көмекке және нақты әлеу­меттік саясатқа тәуелді болады. Дамыған елдердегідей «барлық азаматтарға толық әлеуметтік кепілдіктер» ұсыну қиын, бірақ мақсатты және тиімді бағдар­ла­ма­лар арқылы әлеуметтiк қорғау қамтама­сыз етіледі.