Пәтер жалдап отырған көп адамға таныс жағдай бар. Үй иесі хабарласып, «келесі айдан бастап баға өседі» дейді. Аңтарылып, заңды ма, заңсыз ба деп көбіміз ойланып қаламыз. Осы мәлеленің жай-жапсарын Krisha.kz мамандары айтты.
Қандай ережелер бар?
Ең алдымен, бәрін шешетін – шарт. Егер пәтерді жазбаша келісіммен жалдап отырсаңыз, барлық талап сол қағазда жазылады. Ай сайын қанша төлейсіз, қанша уақыт тұрасыз, баға қашан және қалай өзгеруі мүмкін – бәрі шартта болуы керек. Мысалы, «жылына 1 рет инфляцияға байланысты», «мерзімі біткен соң 30 күн бұрын ескерту арқылы», немесе «екі жақ келіскен жағдайда» деп нақты көрсетіледі. Егер шартта бағаны көтеру жайлы бір ауыз сөз жоқ болса, онда жалдау ақысы шарт мерзімі біткенше өзгермейді. Пәтер иесі өз бетінше бағаны көтере алмайды.
Ал енді шарт мүлде болмаса, жағдай басқаша. Мұндайда пәтер иесі бағаны кез келген уақытта өсіре алады немесе «босатыңдар» деуі мүмкін. Себебі еш жерде қанша төлейтініңіз, қанша уақыт тұратыныңыз жазылмаған. Яғни жалдаушы заң жүзінде қорғалмайды. Сол үшін пәтерді 1 тәулікке болсын, 1 жылға болсын – міндетті түрде жазбаша шарт жасаған дұрыс.
Шарт бар болса да, кейбір жағдайларда бағаны көтеру заңды. Мысалы, келісімде 2 адам тұрады деп жазылған, ал іс жүзінде адам саны көбейіп кеткен. Немесе пәтер тек тұру үшін деп көрсетіліп, ал ол жерде кеңсе, қойма, фотостудия сияқты табыс әкелетін жұмыс жүріп жатса. Тағы бір жиі кездесетін жайт – жануар мәселесі. Егер шартта «жануарларға болмайды» деп жазылса, бірақ пәтерде ит не мысық пайда болса, бұл да шартты бұзу болып саналады. Осындай жағдайда пәтер иесі не шартты бұзуға, не жалдау ақысын көтеруге құқылы.
Сонымен қатар шарт мерзімі аяқталған кезде пәтер иесі жаңа баға ұсынуға толық құқылы. Бұл кезде жалдаушының таңдауы бар – жаңа бағамен қалу немесе басқа пәтер іздеу.
Осындай түсініспеушіліктер болмас үшін шартта бәрі анық жазылғаны дұрыс. Ай сайынғы төлем қанша, қалай төлейсіз, шарт қанша уақытқа жасалады, баға қаншалықты жиі өседі, қанша күн бұрын ескерту керек – бәрі көрсетілсін. Пәтер тек тұруға арналғаны, адам саны, шарт бұзылса кім не үшін жауап береді – осының бәрі алдын ала жазылса, кейін дау да болмайды.
Жалдаушының қандай құқығы бар?
Пәтер жалдап тұру – тек ай сайын ақша беріп отыру ғана емес. Жалдаушының да заңмен қорғалатын өз құқықтары бар. Көбі оны біле бермейді.
Алдымен уақытша тіркеу жайына тоқталайық. Егер адам пәтерді 1 айдан артық мерзімге жалдаса, уақытша тіркеуге тұруға толық құқылы. Бұл тек жалдаушыға ғана емес, онымен бірге тұратын кәмелетке толмаған балаларына да қатысты. Пәтер иесі «тіркемеймін» деп бас тарта алмайды. Заң бойынша ол сол пәтерде тұрып жатқан адамдардың бәрін тіркеуге міндетті.
Уақытша тіркеу ең азы 3 айға, ең көбі 1 жылға жасалады. Қажет болса, кейін қайта ұзартуға болады. Егер пәтер иесі тіркеуден бас тартса, оған 10 АЕК айыппұл салынады. Ал тіркеуі бар жалдаушы баласын сол маңдағы мектепке немесе балабақшаға еш кедергісіз орналастыра алады.
Енді пәтер сатылып кетсе не болады деген сұраққа келейік. Мұндайда ең алдымен жалдау шартын ашып қарау керек. Онда пәтер иесі ауысқан жағдайда не болатыны жазылған ба – соған мән беріңіз. Егер шартта бұл туралы ештеңе көрсетілмесе, пәтер сатылған күннің өзінде жалдау шарты күшін жоймайды. Яғни жалдаушы шарт мерзімі біткенше сол пәтерде бұрынғыдай тұра береді.
Қарапайым тілмен айтқанда, шарт әлі аяқталмаса, жаңа иесі келсе де, сізді бірден шығарып жібере алмайды. Ал егер шартта «пәтер сатылса, жалдау тоқтайды» деген тармақ болса, онда міндетті түрде алдын ала ескерту мерзімі, көшу шарттары және ескертілмеген жағдайда төленетін өтемақы да жазылуы керек.
Коммуналдық төлемдерге келсек, жалдаушы жарық, су, газ, жылу, үйді күтіп ұстау және күрделі жөндеу төлемдерін төлейді. Ал мүлік салығы – бұл тек пәтер иесінің міндеті. Ол жалдаушыға жүктелмейді. Бірақ бір маңызды жайт бар: пәтерде қанша адам тіркелгенін тексеріп алған дұрыс. Кейде жалдаушы жалғыз тұрса да, бірнеше адам үшін төлем жасап жүруі мүмкін.
Келесі мәселе – жөндеу жұмыстары. Күрделі жөндеуді пәтер иесі өз есебінен жасайды. Ал егер мүлік жалдаушының кінәсінен бүлінсе – мысалы, балалар тұсқағазды шимайласа немесе ит ламинатты тырнаса – онда оны жөндеу жалдаушының міндеті болады.
Ал косметикалық жөндеу жасау, жиһаз ауыстыру немесе кондиционер орнату тек пәтер иесінің рұқсатымен ғана мүмкін. Мұның бәрі шартта нақты жазылуы керек. Кейде жөндеуге кеткен шығынды жалдау ақысының есебінен өтеу туралы келісуге болады. Ол үшін иесінің келісімі, смета, чек және шартқа қосымша келісім жасалады. Сол қосымшада жөндеу құны неше айдың жалдау ақысына есептелетіні анық көрсетіледі.
Тағы бір жиі қойылатын сұрақ – жалдаушының дауыс беру құқығы бар ма деген. Жауабы – жоқ. Тіпті ұзақ мерзімге шарт жасалса да, үй тұрғындарының жиналысында тек пәтер иесінің ғана дауыс беру құқығы бар. Егер иесі өз дауысын жалдаушыға бергісі келсе, онда оны нотариус арқылы рәсімдеп, сенімхат жасауы керек.
Ozgeris.info.
