Шетелдегі қазақ ғалымдарын шақырудың бірегей жобасы керек – Нұршат Нұражы

Осыдан он жыл бұрын химия саласы бойынша әлемді мойындатқан АҚШ-тағы қазақ ғалымы туралы бірнеше материал жарыққа шықты. Қытайды мекен еткен қандастар арасынан қара үзіп, миллиардтар елінде оқ бойы озып шыққан  оның ғылымға деген шексіз құштарлығы алпауыт АҚШ еліне жетелеп апарды. Әлемдік рейтингтегі үздік 3 жоғарғы оқу орнына кіретін әйгілі Массачусетс технологиялық институтында (MIT) зерттеу жүргізіп, Техас технологиялық университетінде өз атымен зертхана ашқан Нұршат Нұражыны көп оқу орны өздеріне таласа шақырғаны ел аузында жүр. Десе де, атажұрттағы студенттерге көмектесе жүріп, аймақ университеттерінде дәріс оқыған оның бүйрегі Қазақстанға бұрып, 2019 жылы түбегейлі елге көшіп келді. Бүгінде алпыстан астам маманға жетекшілік ететін профессор әлемде теңдесі жоқ жобалар әзірлеп әлек. Назарбаев университеті Инженерия және цифрлық ғылымдар мектебінің профессоры және сол оқу орнындағы Астана Ұлттық зертханасының зертхана меңгерушісі Нұршат Нұражының елге оралу тарихы мен қазіргі ғылыми жетістіктері туралы әңгімесін жазып алған едік.

МИЛЛИАРДТАР ЕЛІНЕН MАССАЧУСЕТС ИНСТИТУТЫНА ДЕЙІН

Мен Қытайға қарасты Іле облысының Шапшал ауданында дүниеге келдім. Әкем физика, ал анам математика пәнінің мұ­ғалімі болды. Мектепке мені ертіп апа­ра­тын олар алғырлығымды байқаған болса ке­рек, бес жасымнан бастап мектепке берді. Бас­тапқы екі сыныпты үздік бітірген соң, әкем бірден 4-сыныпқа аттатқызды. Осы­лай­ша, 15 жасымда Шыңжаң университетіне құ­жат тапсырдым. Кішкентайымнан есепке жүй­рік болдым. Десе де, маған химия пәні ұнай­тын. Қоспалардың түрлі реакция бере­ті­ніне, түсі өзгеретініне қызыға қарай­тын­мын. Жалпы, түсіне білген адамға химия өте қы­зық сала ғой. Сөйтіп, болашағымды сол са­ламен байланыстырамын деп шештім. Де­се де, оқуды бірден бастап кете алмайсың. Қа­зақ мектебінде оқығандықтан бір жыл тіл курсына қатыстым, содан соң оқуға қа­был­да­нып, қытай балаларымен жарыса оқы­дым. Оны бітірген соң, Қытай ғылым ака­демиясы Шыңжаң Химия зерттеу инс­ти­тутына зерт­теуші ретінде жұмысқа тұрдым. Мұнымен шек­теліп қалғым келмеді. Өйткені тұқымы­мыз­да ғалымдар, оқымыстылар көп болды. Мен де олар секілді ғылым жолын қуалап, шетел асып, ондағы зерттеулерге қатысқым келді. Сөйтіп, 1995 жылы Бейжіңдегі Қытай ғы­лым академиясының аспиранттар инсти­ту­тына магистратураға, сосын Қытай қазақ­тары­нан бірінші болып докторантураға тап­сырдым. Осы аралықта Шыңжаң ғылым ко­митетінің ғылыми жобаларға жариялаған кон­курсында жеңімпаз атанып, ақшалай сый­лыққа ие болдым. Ең жас ғалым ретінде жо­баның жауапты жетекшісі болып бекітіл­дім. 1999 жылы Қытай ғылым академиясы­ның «Батыс шұғыласы» сыйлығымен мара­пат­талдым.
Десе де, ғылымда үнемі көш ілгері жүре­тін АҚШ елінде білім жетілдіру жайында көп ой­ланатынмын. Ақырында дегеніме жетіп, 2000 жылдары Нью-Йорк қалалық универ­си­тетінің (City University of New York) док­тор­­лық шәкіртақысын ұтып алып, оны сәтті қор­ғаған соң, ғылымдағы табыс пен жетіс­тік­ке толы кезеңім басталды.

Жалпы, бүгінге дейін 150-ден астам жур­налда ғылыми мақалам жария­лан­ды. Мақалам жарық көрген журналдың ең жоғары импакт факторы – 32 (қазіргі h- index:34 Google scholar). 2005 жылы доктор­лық мазмұнды еңбек және ғылыми нәти­же­лері бойынша Rose Kfar Rose сыйлығын ие­лендім. (Rose Kfar Rose Dissertation Award in excellence for thesis and graduate study). 2007 жылы химия бойынша дүниежүзіндегі ең беделді журнал – Journal of American Chemical Society-ге шыққан мақалам сол жылы қаралымы ең көп мақала ретінде баға­ланды (Most Accessed Article). Тағы бір зерт­теу мақалам Supramolecular Chemistry жур­на­л­ында 2006 жылы қаралымы көп он мақа­ланың бірі болып саналды (Top ten most accessed articles). Сонымен қатар Германия­ның Angewandte Chemie International Edition журналының редакторлары тағы бір ғылыми мақаламды «Оқырман ең сүйіп оқыған» ма­қа­ла деп таныды (Hot paper). 2008 жылы Сан-Францискода Халықаралық материал зерттеу қоғамының докторлық зерттеулерді ба­ғалау үшін өткізген жиынында шетелдік 13 ғалымның арасында күміс жүлдеге ие бол­дым (Silver Award from Materials Research Society).
Осыдан соң түрлі беделді университеттегі профессорлар маған қызыға бастады. Әлем­дік рейтингте көш басынан түспейтін Мас­сачусетс технологиялық институты (МIT), Берклидегі Калифорния университеті (The University of California, Berkeley) және Гар­вард университетінен ұсыныс келіп түсті. Алай­да мен көп ойланбастан МIT-дің ұсы­ны­сын қабыл алдым. МIT әлемдегі ең бе­делді техникалық оқу орындарының бірі әрі ең ірі зерттеу инфрақұрылымы бар уни­верситет және зерттеу орталығы екені өз ал­дына. Мен онда химиялық материалдар ғы­лымы мен инжиниринг факультетінде ең­бек ететін Майкл Руднер мен Роберт Кох­нерд­пен бірге жұмыс істегім келді. Онда іс­теген жеті жылда жаңа энергия, сутегі, су ма­териясы, күн энергиясы, сезімтал ма­териал­дарды зерттеумен шұғылданып, көп нәтиже көрсетіп, қыруар шаруа атқардық. Де­генмен тек ғылыммен ғана емес, оқы­ту­шылықпен де айналысқым келді. Сөйтіп, 2015 жылы Техас технологиялық универси­тетіне профессор ретінде шақырылдым. Сол жы­лы нанотехнологияға қосқан ерекше үле­сім үшін Джозеф сыйлығының иегері атан­дым (Joseph Wang Award 2015 from Cognizure Publisher in Excellence for Outstanding Research Work).

ҚЫТАЙ, АМЕРИКАДА ТҰРСАҢ ДА, ЕГЕМЕНДІКТІ СЕЗІНЕ АЛМАЙСЫҢ

Техас технологиялық университетінде жағдайымды жасап, керек-жарақпен жасақтап, «Нұршат Нұражы» атындағы зерт­хана құрып берді. Сонымен қоса, жас ғалым­дар­ға сабақ бере бастадым. Бұл білім орда­сын­да жұмыс істегеннің тағы бір ыңғайлы тұсы – Қазақстаннан келген ғалымдарға емін-еркін көмектесуге мүмкіндік болды. Олар­ды өз зертханама ертіп келіп, док­тор­лық зерттеулеріне қол ұшымды создым. Кейін олармен бірге Қазақстанға ере барып, дис­­сертациялық жұмыстарына араласып, қор­­ғауларына қатыстым. Мақала шығары­суға септігім тиді.
Жалпы, атажұрттағы ғалымдармен та­нысуым одан он жыл бұрын басталды. Про­фес­сор Паул Дубиннің зертханасында жұ­мыс істеп жүргенімде дүниежүзіне белгілі ға­лым, полимерші Сарқыт Құдайбергенов Алек­сандр Дидук деген шәкіртін екі айға бізге жіберді. Шәкірті Сарқыт ағайға хабар­ла­сып, мұнда бір қазақ ғалымы жұмыс істей­тінін айтса, ол кісі «Қазақстаннан онда бара қоятын химик жоқ еді» деп таңданса керек. Сарқыт ағамен пошта арқылы хат жазысып тұрдым. Ол мені үнемі елге шақыратын. Сөй­тіп, арада он жыл өткен соң, Сарқыт ағаның 60 жылдық мерейтойына шақырту алып, алғаш рет атажұртқа бет алдым.
Алматының әуежайына алғаш табаным ти­ген сәт әлі есімнен кетпейді. Қазақ болға­сын Қытайда, Америкада тұрсаң да, егемен­дік­ті сезіне алмайсың ғой. Өзіңнің тұтас, егемен бір мемлекеттің қожасы екеніңді біл­мейсің. Кеденде тұрған өзіміздің қара­до­малақ сарбаздарды көргенде қатты тебіреніп, көзімнің жасын бір сығып алдым. Сәтпаев универ­ситетінде екі күнге жалғасқан мереке­лік іс-шарада әлемнің бірнеше елінен келген ғалымдарымен бас қосып, ғылыми баяндама оқыдым. Содан соң елдегі профессорлар мені бір­неше университетке апарғысы келді. «Қара­ғандыдағы университетке барғыңыз келе ме, әлде Семейдегі Шәкәрім универси­те­тіне ме?» деп таңдау берді. Мен ойланбастан Се­мейді таңдадым. Себебі Абай туған қа­сиетті мекенге қатты барғым келді. Сарқыт аға – Семейдің перзенті. Мен оны ғылымдағы ағам деп атаймын. Университетте дәріс оқы­ған соң, Абай ауданына ертіп барып, ара­лат­ты. Абай мен Шәкәрім кесенесіне бардық. Бәрі­міз бала кезімізде «Абай жолы» романын жас­танып оқыдық қой. Сол кітапта айтылған Жи­дебай, Қоңыр-Әулие үңгірі, Қарауылды ара­лап, өмір бақи есімде қалатын әсер ал­дым. Атажұртқа алғаш келіп, бірден Абайдың еліне барған менің расында жолым болды.

Осыдан соң елге жыл сайын келіп тұра­тын болдым. Тіпті, кейде жылына екі рет жол түседі. Келген сайын Алматы, Астана ғана емес, аймақтағы білім ордаларына да көңіл бөлуге тырысамын. Осылайша, кең-байтақ жерімізді мейлінше көп аралағым келді. Өскемендегі С.Аманжолов атындағы ШҚУ-ға 2-3 рет бардым. Ақтөбе, Ақтаудағы білім ор­да­ларына да бардық. Қарағандыдағы Е.Бөкетов университетінде үш апта дәріс оқы­дым. Онда Сарқыт ағадан кейінгі ғылым­дағы екін­ші ағам Нияз Ибраевпен етене жұмыс істе­дім. Өткенде есептесек, сол кісі­лер­мен 20-дан астам докторант тәрбиелеппіз. Сол уа­қытта аймақта білім алып жатқан студент­терге шетелдегі қазақ ғалымының өмірі қы­зық-тын. Дәріс кезінде «Америкаға қалай кет­тіңіз? Әйгілі МIT-ге қалай жұмысқа тұр­дыңыз?» деп сұрақты жаудырып жататын. Оларға ғы­лым ұлтқа бөлінбейтінін, шындап ден қой­ған ауыл баласының әлемнің ең ірі орта­лықтарында жұмыс істей алатынын айтып, жігерлендіретінмін.
МIT-де, Техас техуниверситетінде де про­фес­сордың жалақысы жоғары, жағдайы жай­лы екенін білесіз. Өз атымнан зертхана жа­сақтап беруінің өзі көп нәрсені аңғартады. Ал атамекенге дәріс оқуға келген сайын мұн­дағы жағдайдың мәз емес екені анық бай­қалатын. Сол кезде менің елге қажет еке­нім­ді, оқыған-тоқығанымды қазақ мемлекетіне бере алатынымды түсіндім. Мені атажұртқа тартып тұрған тағы бір нәрсе – қазақилы­ғы­мыз. Қан деген тартпай тұрмайды екен. Бы­лай қарап тұрсаң, Қазақстан маған еш­теңе берген жоқ. Оқытқан жоқ, тамақтан­дыр­ған жоқ, киіндірген де жоқ. Шетел асып, он­дағы ғалымдарымен иық тірестіріп, ғы­лым көкжиегіне енгенге дейін Қазақстаннан бейхабар болдым. Негізі, менің ата-бабам Нарынқолда тұрған. Әкем бір жаста болған­да, арғы бетке көшіп кеткен. Арғы аталарым ел басқарған болыс, дәулетті адамдар болған. Бәрібір атамекен жаққа бүйрегім бұрып, кө­зімнің қиығын ел жаққа салып жүретінмін. Сол уақытта Америка Әуе армиясының ғы­лыми-зерттеу бағытындағы конкурсын жеңіп алған едім. АҚШ-та соғыс ұшақтарын зерттейтін арнаулы базаның озық зертха­насында (The Wright-Patterson US Air Force Lab in Ohio) жұмыс тобымен бірге үш жылға жал­ғасқан ғылыми зерттеу жүргіздім. Мұн­дай танымал зерттеу тобына кірген алғашқы қазақ болдым. Сонымен қатар сол жылдары Америка химия қоғамының мұнайды зерт­теуге қатысты ғылыми сыйлығын иелендім. Бри­тандық ең беделді Journal of Material Chemistry A журналы мені әлем бойынша үздік зерттеуші деп таныды. АҚШ Ғылым министрлігінің ғылыми жобаларды баға­лайтын сарапшысы міндетін атқардым (US National Science Foundation). Одан бөлек, Elsevier Publisher баспасынан шығатын Material Science in Semiconducting Process журна­лы­ның редакторлар алқасының мүшесі ре­тін­де жұмыс атқарамын.

Қанша жерден беделім асып-тасып, мерейім үстем болып тұрса да, бәрібір елге аң­сарым ауып, онда кетуге ынтығып жүрдім. Сол аралықта Назарбаев университетінен кел­ген шақыртуды қабыл алып, 2019 жыл­дың күзінде атажұртқа біржола көшіп кел­дім. Тағы да қайталап айтамын, Қазақ­стан­да туу, тумау – міндет емес. Ғылымды бет­ке ал­ған әр қазақ тарихи Отанына келіп, ең­бек етуді борыш санауға тиіс. Шетелден ке­летін қазақ ғалымдарға үнемі мына нәр­се­ні қадап ай­тамын: «Мен шетелде беделді жерде оқы­дым, танымал жерде тәжірибе жинақтадым. «Маған ананы бер, мынаны бер. Зертхана жа­сақта, ақша бер» деп айтпауың керек. Былтыр қарашада Астанада «Отандастар қоры» ұйымдастыруымен өткен шетелдегі қазақ ға­лымдарының форумында «Отан сүю – ға­лымның жолы» тақырыбында әңгіме өрбітіп, өзімнің елге неліктен, қалай, не үшін келгенімді баяндап бердім. Ғалымдардың даңқы қанша шарықтап тұрса да, тегі қазақ болған соң бәрін ысырып, «Менің де елге берерім бар» деп елге оралуды парыз са­наса деймін. Атамекенге келіп, мұндағы жүйеге іле­сіп, бәсекеге түсіп, грант ұтып, тарихи Ота­­­­ныңда өз ғылыми ортасын, өз коман­да­сын құрастыру деген баға жетпес бақыт қой!

ӘЛЕМДЕ ЖОҚ ТЕХНОЛОГИЯ ӘЗІРЛЕДІК

Америкадағы үйреншікті ортамды артқа тастап, Назарбаев университетіне келгенде «Мен әлемге әйгілі мына жерде істеп едім. Же­­ке зертханам болған еді» деп мамандар­дың бетіне қарап отырғаным жоқ. «Маған бір­­деңе бер» дегенім де жоқ. Бар болғаны – Қа­зақ­станның да алпауыт елдермен бәсекеге тү­се алатынын дәлелдеп, теңдесі жоқ зерт­хана құрып, шетелдіктермен бәсеке құрғым келді. Айта кететін жайт, менде елге келгенде ештеңе болмады. Химия және инженерия фа­культетінің докторлық бағдарламасын өзім жазып шықтым. Ғылыми жобаларға қа­ты­сып, көп грант ұтып алдым. Одан түс­кен ақшаға зертхана құрып, мамандарды ша­қырдым. Тоғыз түрлі бағытта жұмыс істейтін тоғыз команда жасақтадым. Алты жыл ішінде алты зертхана құрдым. Қазір ең көп зертханасы бар профессордың бірі­мін. Бүгінде командамда 60-тан астам ма­ман жұмыс істейді. Оның ішінде шетелден кел­ген докторанттар да бар. Мақтанбаймын, бірақ командамда айрықша атмосфера бар.

Тағы бір айта кетерлік жайт, бес мо­ногра­фияны қазақша әзірлеп шығардық. Қазақ тілін ғылым тілі ету үшін барымызды салып жа­тырмыз. Ана тілімізді өзіміз сүймесек, өзі­міз дәріптемесек, ол басқа кімге қажет?
Менің атажұртқа оралғандағы бірін­ші бес жылдық жоспарым зертхана құру еді. Мұны орындадым. Бүгінде екінші бес­жылдық жоспар – өндіріске қарай кетіп бара­мын. Қазір мемлекетке нақты өндіріс өнім­дері қажет. Бес жылда зерттелген ғы­лыми жетістіктерімізді өндіріске салуымыз ке­рек. Мендегі маңызды үш жобаның елге бе­рер пайдасы зор. Біз Қазақстанда бірінші рет жасыл сутегі өндірісін нақты өндіріске шы­ғаруға қабілетті отандық технология жасақтап, шағын зауыт әзірлеп шығардық. Бұл – әлем­де бар технология, алайда елімізде әлі енгі­зілмеген. Бүгінде бұл технология мұнай өң­деуде ауыр көмірсутектерді ыдырату, ауыл шаруашылығында аммиак пен минералды тыңайтқыштар өндіру мақсатында пайда­ла­ны­лады. Сондай-ақ металлургияда кенді то­тықсыздандыру ар­қылы металл алу ісіне де «жұмылдыры­лады». Қазақстан Париж келі­сіміне қосылғанын ес­керсек, 2060 жылға қарай көміртек­сіз­ден­діру процесіне қол жет­кізуді көздейді. Осы тұрғыда бұл техно­ло­гия көмір мен мұнайға тәуелділікті азайту­дың негізгі құралдарының бірі ретінде қа­рас­тырылады.
Әзірге елімізде отандық дәрі өндіретін зауыт­тар жоқ. Дәрі шығаратын өндірістер бар-ақ, алайда олар шетелде әзірленген дәрі­ге қоспа құйып, біздікі етіп шығарады. Біз қа­зір дәрі әзірлеуден әлемде теңдесі жоқ тех­­но­логия ойлап шығардық. Қазіргі фар­мацев­тикалық зауыттардың жұмыс жүйесін өзгертпекпіз. Nokia-ның орнын iPhone бас­қандай, ешбір жерде жоқ озық технология құрастырып шығардық. Ол арқылы бүгінде екі дәріні әзірлеп, патент алдық. Бірі – күріш қауызы мен жүгері өзегінен қан қысымын тө­мендететін дәрі, екіншісі – бүйрек ісігін қай­таруға таптырмас дүние. Өткенде Пре­мьер-Министр Олжас Бектенов пен ми­нистр­лер Саясат Нұрбек, Ақмарал Әлназарова­лар келіп, осы жобамызға қатты қызығушылық танытып, қолдайтындарын айтып кетті. Енді 5 түрлі дәрі жасамақ ойымыз бар. Одан ары 16 түрін жасауға ниеттеніп отырмыз. Ойлап қараңызшы, зерттеуімізді күшейтіп, 30 түрлі дәрі жасап шығарсақ, Қазақстан Израиль секіл­ді дүниедегі дәрі әзірлейтін айрықша тех­нологиясы бар бірегей елге айналмақ! Тиі­сінше, көп компания ашылады, көп тұр­ғын жұмыспен қамтамасыз етіледі. Үшіншісі, біз­дің елге ауыл шаруашылық орындарында іше­тін таза су мәселесі кемшін болып тұр. Мен бұл істі шындап қолға алып, өндіріске ай­налдырсам деп белімді бекем буып отыр­мын.
Осы алты жыл ішінде елге қоныс аудар­ға­ныма керісінше алақайлап қуанбасам, еш өкінген емеспін. Бар білгенімді үйреттім. Аз уақыт ішінде мықты команда құрдым. Үш жыл бұрын құрылған Президент жанындағы Ғылым және технологиялар жөніндегі Ұлт­тық кеңестің мүшесімін. Онда ғылым мен техника бәсекесі турасында стратегия­лық ұсы­ныстарды ортаға саламыз. Одан бөлек, Ғылым министрлігіндегі Ғылым комитетінің сарап­шысымын. Жыл сайын ғалымдардың жобаларын бағалап, сараптаймыз. Атаме­кенге оралып, зертханамнан шықпай жүрген түгім жоқ. Университеттен тыс та, ғылымның ілгерілеуіне өз үлесімді қосып келемін.

Қазір біздің нағыз елмен бірге болуға тиіс шағымыз. Елге келемін, өндіремін, әзір­леймін дегенге мүмкіндік жетіп артылады. Жас ғалымдарға грант көптеп беріліп жатыр. Сонымен қоса, 500-ден астам жас зерттеуші баспаналы болды. Дегенмен Үкімет шетелдегі мықтыларымызды Отанға тартудың шара­ларын ойлап тапса деймін. Мысалы, Қытай үкіметі әлемге шашыраған өз ғалымдарын қалай тартады дейсіз ғой? Әлемнің мықты университеттерінде жұмыс істейтін, тіпті Нобель сыйлығының лауреаттарына арнал­ған арнаулы ғылыми жоба әзірледі. «Кел де, өзің бірдеңе жаса» дегендей үндеу тастап, ақы­рында Америкадан барлығын көшіріп ал­ды. Біздің биліктегілер де ғылыми-тех­ни­ка­лық базамызды жақсарту үшін осындай шаралар жасаса екен. Ғылым министрлігі, Ұлттық ғылым академиясы және «Отандас­тар қоры» шетелде сұранысқа ие қазақ ғалым­дарына арнайы бір байқау ұйымдас­тырса, олардың беті бері қарап, жаппай қызығушылық танытатыны сөзсіз. Өткенде «Отандастар қорының» форумында өз тә­жіри­беме сүйеніп, көп нәрсе айттым. «Бәрің шет­елде жүргеніңмен, түрің, тегің, тілің – қазақ. Түбінде тарихи Отанға келіп, қазы­ғымды қадаймын» деген идеяны санадан шығармаңдар» деп үндеу тастадым. Олар келетін болса, еліміздегі небір орталықтар­дың жұмысын жандандыратын еді. Саясат Нұрбектің бастамасымен елде көптеген шет­ел­дік университеттің филиалы ашылып жа­тыр. Ол жерлерге профессорлар қажет-ақ. Шет­тегі ғалымдардың бұл іске араласып, ел­де­гі ғылымның әлеуетін көтеруге атса­лысатын нақ кезі – қазір.

Жазып алған –
Әлия ТІЛЕУЖАНҚЫЗЫ