Шу мен Талас өзендерінің аралығында орналасқан ежелгі Тараз бен оның айналасындағы тарихи орындар бүгінде Қазақстанның ең құнды мәдени мұраларының бірі саналады.
Солардың ішінде ерекше орын алатын тарихи нысан – Меркі түркі ғибадатханалық кешені.
Екі мың жылдан астам тарихы бар Тараз Ұлы Жібек жолының бойындағы ірі сауда, мәдениет және дипломатия орталығы болды. Дәл осы өңірде 751 жылғы әйгілі Талас шайқасы өтіп, Азия тарихының бағытын өзгерткен маңызды оқиғалардың бірі орын алды. Сонымен қатар ислам дінінің түркі әлеміне кеңінен таралуында да бұл өлкенің тарихи рөлі айрықша.
Меркі түркі ғибадатханалық кешенінің тарихи және мәдени құндылығы жайында «Tekturmas» республикалық тарихи-танымдық, ғылыми, әдеби-мәдени журналында жарияланған мақаласында Жамбыл облысы әкімдігінің мәдениет және тілдерді дамыту басқармасына қарасты «Тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру дирекциясы» КММ-нің «Тарихи-мәдени мұраларды зерттеу және қалпына келтіру» бөлімінің меңгерушісі Назым Алиева жан-жақты тоқталған.
– Меркідегі қасиетті кешеннің басты ерекшелігі – табиғи ландшафт пен тарихи ескерткіштердің тұтастығының бүгінге дейін бұзылмай сақталуы. Балбал тастар, қорғандар, тас қоршаулар, петроглифтер мен ғұрыптық кешендер ежелгі түркілердің дүниетанымы, рухани құндылықтары мен салт-дәстүрінен сыр шертеді. Осындай бірегей мұраны зерттеу, қорғау және кеңінен насихаттау – ұлттық тарихымызды танытып қана қоймай, оны келер ұрпаққа аман жеткізудің маңызды кепілі. Меркі қасиетті орнының тарихи әрі табиғи ерекшелігі оны әлемдік деңгейдегі мәдени мұра нысандарының қатарына қосуға толық негіз болады, – дейді маман.
Жамбыл облысындағы қасиетті тарихи орындардың ішінде Меркі ғибадатханалық кешені өзінің ауқымы мен тарихи құндылығы жағынан айрықша орын алады. Қырғыз Алатауының баурайында, теңіз деңгейінен шамамен 3000 метр биіктікте орналасқан бұл кешен VII–VIII ғасырлардағы Батыс Түрік қағанаты дәуірінің бірегей ескерткіші саналады. Мұнда ежелгі түркілердің дүниетанымы, рухани мәдениеті мен жерлеу дәстүрлері бүгінге дейін табиғи қалпында сақталған.
Кешен аумағында ондаған қорған, тас қоршаулар, балбал мүсіндер, құрбандық орындары мен петроглифтер кездеседі. Археологтардың мәліметінше, қасиетті аумақтың жалпы көлемі 250 шаршы шақырымнан асады. Мұнда сақталған сексенге жуық тас мүсіннің басым бөлігі қорғандардың шығыс жағына, күн шығатын бағытқа қаратып орнатылған. Бұл ежелгі түркілердің күнге табыну дәстүрі мен табиғатқа деген ерекше құрметін аңғартады.
Меркі туралы алғашқы жазба мәліметтер IX–X ғасырлардағы араб географтарының еңбектерінде кездеседі. Онда бұл мекен бекінісі мен цитаделі бар қала ретінде сипатталған. Ғалымдардың пікірінше, қаланың негізі VII ғасырда қаланған. Кейбір зерттеушілер оның атауы парсы тіліндегі «орталық» сөзінен шыққан деген болжам айтады.
Меркі кешенінің тағы бір ерекшелігі – балбал тастар. Олар тек тас мүсін ғана емес, түркілердің ата-баба рухына деген құрметінің белгісі болған. Әрбір мүсін сол дәуірдің қару-жарағын, киім үлгісін, тұрмыс-тіршілігін бейнелейтін құнды тарихи дерек көзі саналады. Сонымен қатар шатқалдардағы петроглифтердің арасында әйел бейнесінің кездесуі түркі мемориалдық өнеріндегі сирек құбылыстардың бірі ретінде бағаланады.
Қасиетті кешеннің ең танымал бөлігі – Сандықтас үстірті немесе халық арасында кең тараған атауы «Ата-бабалар аңғары». Қазақ тілінде «тас сандық» деген мағына беретін бұл үстіртке жету бүгінгі күннің өзінде оңай емес. Сондықтан мұндағы тарихи ескерткіштер ғасырлар бойы өзінің бастапқы қалпын сақтап келген. Тарихшылар бұл өңірді ежелгі түркі билеушілерінің жазғы ордаларының бірі болған деп есептейді. Византия деректерінде Истеми қағанның елшілерді Тараздан кейін дәл осы таулы өңірде қабылдағаны туралы мәліметтер сақталған.
Сандықтас маңында ежелден емдік қасиетімен белгілі радон бұлақтары орналасқан. Бүгінде осы минералды сулардың негізінде Меркі шипажайы жұмыс істейді. Сондықтан бұл өңір тарихи-мәдени мұра ғана емес, табиғи-сауықтыру әлеуеті жоғары аймақ ретінде де танымал.
Табиғат пен тарихтың үйлесімі Меркі кешенін ерекше етеді. Жаз мезгілінде Ұлысай, Тоғансай, Шымбұлақ секілді шатқалдарда малшылардың киіз үйлері тігіліп, көшпелі өмір салты бүгінге дейін жалғасып келеді. Осылайша мыңжылдықтар бұрынғы дәстүр мен бүгінгі тіршілік үндесіп жатыр.
Тәуелсіздік жылдары «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында кешенде ауқымды археологиялық зерттеулер жүргізіліп, көптеген құнды артефактілер табылды. Олар бүгінде музей қорларын толықтырып, түркі өркениетінің бай мұрасын айғақтайтын маңызды жәдігерлерге айналды.
Меркі түркі ғибадатханасы – қазақ халқының ғана емес, бүкіл түркі әлемінің ортақ қазынасы. Бұл қасиетті мекен ата-бабаларымыздың дүниетанымын, рухани болмысын және мемлекеттілік тарихын танытатын баға жетпес тарихи кешен. Осындай киелі орындарды зерттеу, сақтау және келер ұрпаққа жеткізу – ұлттық мұраны қорғаудың маңызды міндеті.
Jambylinfo.kz
