Қазіргі таңда сот жүйесін жетілдірудің маңызды бағыттарының бірі – дауларды сот шешімімен ғана емес, тараптардың өзара келісімі арқылы реттеу. Осы тұрғыдан алғанда, әкімшілік сот ісін жүргізудегі татуластыру рәсімдерінің маңызы ерекше.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі (бұдан әрі – ӘРПК) әкімшілік істер бойынша тараптарға татуласу мүмкіндігін қарастырады. Татуластыру рәсімдері азамат пен әкімшілік орган арасындағы дауды қысқа мерзімде және өзара келісім негізінде реттеуге мүмкіндік береді.
Әкімшілік даулардың ерекшелігі – олардың бір тарабы, әдетте, мемлекеттік орган немесе лауазымды адам болып табылады. Сондықтан татуласу рәсімі азамат пен мемлекет арасындағы дауды өзара түсіністік жағдайында шешуге бағытталған тиімді құқықтық тетік болып саналады.
Тараптар сот процесі барысында өзара келісімге келіп, дауды толық немесе ішінара реттей алады. Бұл ретте келісім заң талаптарына қайшы келмеуге, басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзбауға тиіс.
Татуласу рәсімдерінің басты артықшылығы – дауды шешуге кететін уақыт пен шығынды азайту, тараптар арасындағы қарым-қатынасты сақтап қалу және азаматтың бұзылған құқығын жедел қалпына келтіруге мүмкіндік беру.
Сот үшін де татуластыру рәсімдері маңызды. Судья тараптарға дауды бейбіт жолмен реттеу мүмкіндігін түсіндіріп, заңда белгіленген шектерде келісімнің талаптарын бағалайды. Егер тараптардың келісімі заң талаптарына сәйкес келсе, сот оны бекітіп, іс бойынша іс жүргізуді тоқтатуы мүмкін.
Сонымен қатар татуласу әкімшілік органның заңда белгіленген өкілеттіктері шегінде жүзеге асырылуы қажет. Мемлекеттік органның татуласуға келуі заң талаптарын айналып өтуге немесе үшінші тұлғалардың құқықтарын бұзуға негіз болмауға тиіс.
Осылайша, әкімшілік сот ісін жүргізудегі татуластыру рәсімдері – азаматтардың құқықтарын қорғаудың және жария-құқықтық дауларды тиімді шешудің маңызды тетігі. Оның дұрыс әрі кеңінен қолданылуы сот жүктемесін азайтып қана қоймай, азамат пен мемлекеттік орган арасындағы өзара сенімді нығайтуға ықпал етеді.
Р.Курбанов,
Жамбыл облысы мамандандырылған
ауданаралық әкімшілік сотының судьясы
