ХАЛЫҚ ҚАЗЫНАСЫНА ҚАМҚОРЛЫҚ ҚАЖЕТ

Қай мемлекеттің болсын, даму жоспарына қарай жолға қойылып, кезеңімен және кезегімен, міндетті түрде жасалуы тиіс негізгі шаруалар болады. Дер кезінде қаперге алып, қамқорлап, даму барысын анықтап, дем беріп отырмаса, көз алдында тұрып-ақ, бір сәтте құрдымға кете салатын ұлттың материалдық емес мұрасы –– қайталанбас дауыстар мен жеке қолтаңбалы аудио-бейне таспалар, міне, осы қатарға жатады. Әлемді аузына қаратқан Кеңес Одағының тарихынан белгілі тәжірибелерге зер салып, өзегіне үңіле түссек, халық қазынасының елеусіз қалып, қамқорлықтан шетқақпай болған сәті байқалмайды. Өйткені, кез келген ұлтқа тән өнердің асыл тегі түпөзекке негізделетіні белгілі, тіпті кей жағдайларда соған тәуелді болады. Бір кездері саяси реңкі басымдау болса да, «өнердің халықтық принципі» деген ұғымның қалыптасуы бекер емес. Ендеше, бұған мемлекеттік деңгейде мән беріп, материалдық емес мәдени мұраны ұлттық бренд дәрежесіне көтеріп отырған дамыған елдер деңгейінде қарамайынша, қазақ руханиятындағы қордалы мәселелердің шешім табуы қиын. Болашағына ой жіберген ордалы жұрт мұндай маңызды шаруаларды ертеңге қалдырмауы тиіс. Солай еткенде ғана ұлттың рухани қазынасының келешегі бар.

Кеңестік Советтік Республикалар Одағы ыдырап, Қазақстан егемендік алып, азат ел атанып, ортақ аядан шыққан елдер есін жия алмай жатқан сол бір абыржы тұста мына біз қынаптан жаңа шыққан, жалманы қан көрмеген жалаң қылыштай, қылшылдап тұрған жас едік. Міне, сол екі арада, көзді ашып-жұмғанша сынаптай сырғып отыз төрт жыл өте шығыпты. Басқасын айтпағанда, біздің замандастарымыз есін жиып, өсіп, өніп, етек-жеңін қымтап, бір жобаға келіп қалғаны былай тұрсын, алды мосқал тартып, жан-жағына қарап, ақіретін ойлай бастады. Мұның жайын не үшін айтып отыр дейсіз бе? Иә, жасыратыны жоқ, әуелгі жылдары қиын болды, халық «байтал түгіл бас қайғының» күйін кешті. Оны көзіміз көрді. Жұрт аш-алаң уақытта халық қазынасы –– материалдық емес мұраның жайын қозғау мүмкін емес еді. Шүкір, қазір ахуал өзгерді. Мемлекетпен қоса, ұлт та есейіп, есін жиып, жан-жағына басқаша қарай бастады. Алайда, аш құрсақтың шала тойғаны –– халық қазынасы толайым қамқорлыққа алынды дегенді білдірмейді. Жалпы, бұл үдеріс үнемі және жүйелі саясат негізінде үдемелі жүргізілмейінше, ұлттың арына баланған асылдарымыздан көз жазып, жер сипап қалуымыз қапелімде.

• ҰЛТЫМЫЗ КӘДЕЛЕГЕН МҰРА МӘҢГІЛЕНСІН ДЕСЕК…

Менің жеке мұрағатымда сақталып келе жатқан материалдық емес мәдени мұраның түріне, көлеміне (Шерімбет жобамен, екі жарым, үш мың сағат. –– Авт.), мазмұнына таңғалып, таңдай қағатындар баршылық. Көбінің қоятын көкейкесті сауалы: «Мұның бәрін қашан, қалай, қайда жүріп, жинап үлгеріп жүрсің?» Содан соң жиі айтатындары: «Бұларды енді қайтесің, бір жерге тапсырасың ба?»

Бұл қос сауалдың алғашқысына қатысты гәп тым ұзақ, оны қалай ықшамдап айтсаң да бір мақаланың көлемі көтере алмасы анық. Қазір ойлап отырсам, шынында да мен бала болып жарытпаған екенмін. Жоқ, басқаша ойлап қалмаңыз, ата-ана, туған-туыс, аға-іні, дос-жаран дегеннен шылбыр үзген жеріміз жоқ. Шүкір, ауыл баласына тән тіршілік еттік: қой бақтық, отын шаптық, орақ орып, шалғы ұстап, аңға шығып, мылтық аттық, су тасыдық, балық ауладық, қора-жайға қарадық, топай құйдық, тіпті үй жинап, аула сыпырып, ата-анамызға қолғабыс жасадық. Жасыратыны жоқ, мектепте жүргенде шамалы шатақтау болдық, бірақ сабақ үлгерімін ақсатпадық. Сол кезде өзіме ерекше байқалғаны: арман, аңсарым ойын баласына тән емес, мүлдем басқа нәрсеге –– халық мұрасының жайына ауып тұратын. Бұл күйді өзім қатарлы балаларға айтсам түсінбейтіп, маған бір түрлі сезіктене қарайтын. Мұның жайын сезген соң, айтпайтын болдым. Жыр айтып, топқа тым ерте түскеннің әсері болар деп ойладым. Алайда, әлгі мұра жинау жайындағы ойға қашан, қалай, кім арқылы душар болдым? Саналы түрде келдім бе, жоқ әлде бейсаналы ма? Оның мән-жайы емістеу екен, соған қарағанда, есімнен шығыңқыраса керек. Уақыттың бедерін де біраз шаң қапты дегендей.

Жалпы, адам баласының бойынан ерте ме, кеш пе, әйтеуір бір сыз беретін қасиет пен қабілет атаулы кейде кездейсоқ нәрселермен ұштас болуы әбден мүмкін. Мен ерекше ден қойып, толық оқып, пәм алған алғашқы жыр кітабым 1961 жылы академик Мұхтар Әуезовтың алғы сөзімен жарық көрген Тұрмағамбет Ізтілеуұлының «Рүстем –– Дастан» деген шығармасы. Марқұм әкем көзәйнегін іліп алып, өзіндік сарынға салып оқып, ыңылдап отырушы еді. Содан соң қолыма ұстағаным сыртын моншақты қызыл матамен тыстап тастаған, әбден тозығы жеткен «Үш ғасыр жырлайды» жинағы. Ол да қара шалдың жастанып жататын кітабы. Осы қолақпандай антологияны парақтай бастаған сәтте бала қиял шартарапты шарлап ала жөнелетін. Ойлап отырсам, жыраулар поэзиясының жауһарларымен салыстырмалы түрде тым ерте –– бес-алты жасымда, бесіктен белім шықпай тұрып ауызданыппын. Соның әсері болар, мектеп табалдырығын аттаған жылы жазып, үйден сауат ашып бардым. Біздің үйдің алдындағы көлік қоятын шағын қалқаның қақпасы, ішкі беті, сыртқы қабырғасы, қора-қопсы, тіпті әжетханаға дейін, менің «қолтаңбам» тұратын. Барлық жерге алдымен есімімді (соған қарағанда, өзімді онша жек көрмеген сияқтымын ғой), сосын құлын, күре, бұзау, лақ, қозы, ит, күшік деп жан-жануар атаулының атын жазып, тізе беретінмін. Анау-мынау емес, сорғалатып майлы бояумен жазатынымды қайтерсің. Соған қарағанда, бізге бормен жазу керектігін ешкім айтпаған-ау, шамасы. Әлде біздің үйде ол да жоқ па екен? Білмедім, әйтеуір дүние шіркініңнің қай түрі болсын, тым қат кезі ғой.

Жыршыдан алғаш тыңдаған, зарлы дауысындағы сарыннан бала жүрегіме ерекше бояу жұғып, мөр басылған; санамды мақпал мақамының мың сан өрнегі билеп, қиялымды әбден илеп, сазға толтырған марқұм Көшеней Рүстембеков еді. Жамағайыным Әлім Аймұрзаев қаладан әкеліп берген үнтаспадан майдангер ақын Әбзәли Егізбаевтың оқ пен от арасында жүріп, туған елге жолдаған хат-өлеңдерін магнитофоннан бір-екі тыңдағаннан жаттап алып, Көшағаңның дауысына ілесіп айтып, машықтанып, бала күнгі репертуарыма айналдырғанмын. Қазір соның бәрі ұмытылып қалған. Бір-екі тыңдап, қайталасам, ойыма орала кететін түрі бар. Бірақ енді оны қай жерге алып барып жырламақсың? Тіпті түсініп, ұғатын адамның қарасы қалып жарыған жоқ. Сол үшін де, шама келсе, жадымды жаңғыртпауға, жырдың мазасын алмауға тырысумен келемін. Мектеп қабырғасында жүргенде қазақ-совет композиторларының біразының әнін жатқа айттым. Алғаш сахнаға алып шыққан әннің бірі «Қара кемпір», екіншісі «Адам мен қайыңның сырласуы». Біріншісі –– Алтынбек Қоразбаевтың төл туындысы, екіншісі –– терме әуенімен айтылатын Мұқағали Мақатаевтың сөзі. Осы көріністің өзі эпикалық жыршылық дәстүрдегі репертуар саясатының заманның ыңғайы мен тыңдаушының таным талабына қарай бұзылып, қаһармандық, батырлық, лиро-эпикалық шығармалардан елдің жери бастағанын білдіретін елеусіз үдеріс. Былайынша айтқанда, кәсіби жыршылық репертуардың шөжіген кезі. Елдің той-томалағы мен мектепаралық жиындардан соң бала жыршының тұсауын кескен алғашқы төр –– Жалағаш аудандық Мәдениет үйінің сахнасы.

Бұл кезеңде талай нәрсенің басын шалдық. Шынын айтқанда, жаттап айтпаған ән қалған жоқ. Осы кезеңде ерекше қызығып, ден қойып оқыған кітаптарым жалпы медицинаға, оның гинекология саласына қатысты. Олай болатын себебі, туған ағамыз Төкең –– Төремұрат осы саланың маманы болуы себепті, біздің үйде тұтас кітапхана болды. Әуелі түрлі-түсті суретін тамашалап, әрі қарай қызығып оқып, не керек біраз «шөлімізді» содан бастық. Кейін, ғылымға қадам басқанда, әсіресе адам ағзасы мен аспаптардың шығу тегін салыстырған кезде көрдім, сол кезде оқыған медицина тақырыбының пайдасын. Бірақ, осылардың арасынан жүйелі түрде не алдың деген сұраққа жауап табу қиындау. Осы тәжірибенің барлығы жинала келіп, менің фольклортанудағы алғашқы баспалдақтарыма айналған-ау, шамасы. Мұның жайын кейін қанша жерден қаласам да, есіме толық түсіре алмадым. Үнемі жаңарып тұруға бейім жадтың сондай жақтары болады. Кім білсін, бәлкім мидағы мәліметтер толығып, жүйеленген сайын, бірі екіншісін ығыстырып, негізгілеріне орын қалдырумен айналысатын болса да өзі білсін. Олай болса, көп нәрсенің жайын да «бастамашы болған» ниет деген белгісіздің төңірегінен іздеген жөн. Ал ілкі ниет тудырған аңсарды толық есіңе түсіре алуың екіталай. Осыны ойлай бастасам болды, сонау бел-белесте қалып кеткен балалығым еске түседі. Ойыма бірден оралатыны «Романтик» деген дыбыс жазғыш құрылғы.

Әлі есімде, әкем марқұм Мырзалы Жүсіпұлы шиеттей бала-шағасының аузынан жырып, бір зейнетақысына әлгі құрылғыны сатып алып берді. Өзі сондай арзан да емес. Менің қатарым мұндай мүлікті даңғыра музыка ойнатып, дискотекаларға алып барып, көше кезіп жүретін. Ондайларға қыз-қырқын да қырындағыш. Сол көшеңді мезгілінде біз де кездік. Бірақ ол кезде мен әлгі құрылғыны ескі сөздің мөрін білетін кемпір-шалдың аузына тосып, дауыстарын таңбалап, әңгімелерін жазып алып, оны қағаз бетіне түсірудің машақатын бастап кеткенмін. Былай қарасаң, ғылыми мекемеден тапсырма алған, белгілі бір тақырыппен айналысып жүрген кәнігі фольклортанушы маман жасайтын шаруа ғой. Бала да болсам, елдің арасынан мұра жинау ісімен кәсіби түрде шұғылданғаныма, яғни фольклор үлгілері дыбыс таспасына қалай қатталып, таңбалануы тиіс деген сауалдың үдесінен толық шыға білгеніме қазір өзге түгілі, өзім де таңғаламын.

Басқаны айтпағанда, айтушыдан өзінің немесе сөз дерегін жеткізіп отырған автордың өмірбаян мәліметтерін жүйелеудің өзіндік ерекшеліктері бар. Оның барлығын нақты мамандық бойынша институт қабырғасында машықтанып жүріп, кейін ғылыми жетекші арқылы немесе осы салаға қатысты жазылған ғылыми кітаптардан оқып аласың. Ал енді мұндай әдіснаманы бейсаналы түрде атқарып шығу дегенің логикалық тұрғыда болмаса, тәжірибе жүзінде мүмкін емес. Соған қарағанда, кейде адамды бір түсініксіз «тылсым күш» алға қарай жетелеп, бағыт беретін болу керек. Мұны ғылымда атауы саналы немесе бейсаналы әрекет. Әуелде бейсаналы басталған қай нәрсенің де кейін саналы әрекет арқылы белгілі бір игілік жолына бастауы мүмкін. Қалай десем де, бала күнімнен табанымнан таусылып жүріп жиған, терген, түрлі мұрағат қорларынан алған, жеке жинаушылар аманат еткен қайталанбас дауыстар бұл күнде жұрттың бәрі таңырқайтын жеке мұрағат мүлкімнін негізін қалады. Маған жиі қойылатын алғашқы сауалдың тұжырып айтқандағы түйіні шамамен осы арада.

Ал енді екінші сауалдың жайы кейінгі жылдары өзімнің де тынышымды алыңқырайтын түйткілдің бірі екенін жасырып қайтейін. Осы былтыр Қызылорда облысының әкімі Нұрлыбек Мәшбекұлы Нәлібаевқа хат жазып, «Сыр бойының музыкалық фольклоры» деген екі томдық мегажобаға орай ұсыныс еттім. Өйткені, менің қолымдағы материалдық емес мұраның –– аудио таспалардың басым бөлігі Сыр бойынан өткен сүлейлердің кейінгі ізбасарлары –– әнші, күйші, жыршыларға, солар жайында дерек берушілерге қатысты. Әрине, қандай мәдени мұра болсын, шапағат сәулесі мен көлеңкесінің шашырап түсуіне орай, бір аймақпен ғана шектелмейді. Сыр бойы деген ұғым қазіргі таңда аумақтық тұрғыда тек Қызылорда облысы деген тар аядағы танымды білдіргенімен, батысында Ақтөбе, Шалқар, Арал теңізі арқылы Маңғыстау өңірімен; оңтүстік-шығысында Қостанай, Жезқазған жерімен; күнгейі мен теріскейінде тұтас Қаратау арқылы Қызылқұм, Арыс, Шардарамен; одан әрі Өзбекстан, Тәжікстан, Ауғанстан жерін жиектеп отырып, тұтас Жиделі Байсынды қамтиды. Мұра жинау барысында, әсіресе кейінгі жылдары, біз шамамыз келгенше осы өңірлерге тән фольклор үлгілерін хаттауға тырыстық. Менің жеке мұрағатымдағы мүліктің етек-жеңі тым далиып тұрғаны сондықтан. Әзірге ол хаттан ошар жоқ. Бірақ бұл ерте ме, кеш пе, әйтеуір жасалуы тиіс, сөйтіп күллі қазақтың қолына тиіп, ұлттың игілігіне айналуы міндетті негізгі шаруаларымның бірі.

Мысалы, қазір Маңғыстау өңірінде осындай жұмыстардың барысына қатысты жап-жақсы қозғалыс бары байқалады. Аймақтағы мұраға жанашыр Ақылбек Өтеш, Сұлтанбек Құдайберген деген жігіттерге, облыстық халық шығармашылы орталығын көп жылдан бері басқарып келе жатқан Ақмарал Сейілова қарындасқа осы топыраққа табаным тиген сайын құлаққағыс етумен келемін, Маңғыстаудың музыкалық-этнографиялық мұрасының қайда, кімдердің қолында сақтаулы келе жатқаны жөнінде. Жергілікті билік басындағылар қолдау білдіріп, жан-жаққа хабар салып, кезінде жазылып қалған аудиотаспалардың ізін шығарып, ақысын төлеп, сатып алуға ниет таныта бастағандарына қарап, сең қозғалғанын байқаймын. Ал біздің әл әлі сол қалпында, сіресіп тұр. Басқасын айтпағанда, Мұрын жыраудан қалған мол мұра –– 1942 жылы ауызша айтудан қолжазбаға айналған «Қырымның қырық батыры» тармағындағы қазақтың қаһармандық жырлары мен оның кейінгі, түрлі күзеу мен түзеуден өткен басылымдарын беттестіріп, терең мәтінтанымдық талдау жасап, бұл бағытта жазылған түрлі деңгейдегі зерттеу, мақалалар мен мәлімет атаулыны сүзгіден өткізе отырып, ғылыми басылым жасап, көпшілікке қайта ұсыну керек деген ойтүрткі жасағаныма да екі-үш жылдың жүзі болып қалды. Мұндай күрделі мәтінтанымдық жұмыс Тұрмағамбет, Нұртуған, Ерімбет сияқты шайырлардың шығармаларына да жасалып, ғылыми басылымның жайын қолға алу қажет. Айналып келгенде, мұның барлығы тек маңғыстаулық немесе қызылордалық ағайынға ғана тиесілі мұра емес, күллі қазаққа ортақ қазына. Қай деңгейдегі басшы, иә қосшы болсын, алдымен осыны түсінгендері абзал.

Мәселе сонда, егер менің жеке мұрағат мүлкімді шынымен де тапсыру қажет болса, мұның бәрін қайда тапсырасың? Егер беру қажеттілігі туса, кімнің қолына берген жөн? Бұл көз қимастықтың сөзі емес, әрине. Былай қарағанда, мен өзіме тиесілі қазабат жұмыстардың біразын абыроймен атқарып, кандидаттық, докторлық диссертация жазып, одан өзге де монография, зерттеулерімді күрмеп, Сыр бойы мен Маңғыстаудың музыкалық мұрасы былай тұрсын, Қазақстандағы этностардың музыкалық фольклорына қатысты үш тілде екі томдық музыкалық антология шығарып, қазақша айтқанда, бас-аяғымды жинақтап алған қазақпын. Шынын айту керек, «Мә, дәл қазір ала ғой» деп қолына ұстатып, беріп жібере қоятын адамның да реті жоқ. Бергенмен де, оның жайын түсінетіндер аз. Оның үстіне, жасырып қажеті қанша, жастар ғылымның ауыр жұмысынан бас тартып, бірыңғай жеңілдің үстімен жүруге көшкен. Сондықтан да, кімнің қолына ұстатып жіберсең де мұраның қор болатыны анық. Мұнда жинақталған мыңдаған айтушының дауысын алдымен ажыратып, ретімен жүйелеп, бір ізге түсірудің өзіне «мен мықтымын» деген маманның бес-алты жылы кетері анық. Ал мен болсам, «Бәрін өзім жасап беремін!» деп отырғанымды талайға айтумен келемін.

Өз басым мұрағаттың мүлкіне еш уақытта әншейін аудиотаспа деп қараған емеспін. Мұндағы дауыс иелерінің барлығы бір заманда қара жердің белін қайыстыра басып жүрген тағдырлар, өздерінің жарық көретін сәтін күтіп, мұрағатта тұншығып жатқан ғазиз ғұмырлар. Қалай десек те, бұл қайталанбас дауыс иелерін мұрағат «тұтқынынан» босатып, тірілердің қатарына қосып, келешек ұрпақпен қауыштырып, материалдық емес мұраны мәңгілендіру керек. Солай, мен мұрағат мүлкінің жағдайын саналы ғұмырымда тек осылай сезінумен ғана келе жатырмын. Бұл жайында кім, не десе де басқа анықтаманы білмеймін, білгім де келмейді. Оған қоса, қазір аудиомұрағат сақтайтын мемлекеттік мекемелердің өзінен береке кетіп, бақ тайған. Түсін түстеп, есім-сойларын атап, ешкімнің көңіліне тимей-ақ қояйын. Естілер онсыз да бәрін біледі, әңгіме не жайында екенін іштері сезеді. Сондықтан да мен жеке мұрағатымды бөгде қолға тапсырудың орайын таба алмадым. Тапсырар едім, егер менің ойымдағыдай жауапты мекеме, иә маман болса.

Оның үстіне, көлемінің шалқып жатқаны сондай, тек ден қойып, тыңдап шығудың өзі қазабат шаруаға айналып бара жатқанын кімге айтып түсіндіресің? Мына қым-қуыт тіршіліктің арасында соған арнайы уақыт бөліп, жылдар бойы жүйелеп, әлі бір шетіне шыға алмай келе жатқаным өз алдына. Айтпақшы, биыл жарым сағаттық кездесуде, ішіме сыймаған соң соның шет-шеперін Мемлекеттік кеңесші Ерлан Тынымбайұлы Қариннің қаперіне салдым. Талай нәрсенің келімін келтіріп жүрген, ұлттық мұраның жайын бір адамдай білетін азамат қой, басын шайқап, таңырқап қалған. Жалпы, айналып келгенде, қалай десек те, мұның барлығы ұлттың мүлкі. Олай болса, халық қазынасына мемлекет тарапынан ерекше қамқорлық қажет. Әрине, алдымен сол көл-көсір дүниеге иелік жасап келе жатқан мұра жинаушыларды қаперге алу міндет. Содан соң жоспарлы түрде жұмылып, іске бел шешіп кірісу қажет!

Тек біз ғана емес, кезінде жеке мұрағат қалыптастырған Шора Сарыбаев, Ақселеу Сейдімбеков, Мардан Байділдаев, Хабиболла Сыдиықов, Тымат Мерғалиев, Талиға Бекхожина, Зәуре Жанұзақова секілді жидашылар болды. Бір ғана Сырдың бойында, Тұрмағамбет ауылында ғұмыр кешкен қарапайым киномеханик Оңғарбай Кәнтаев жинаған мыңдаған сағаттық аудиомұрағат болғанын білуші едік. Зерттеп, ізіне шам алып түсіп, індете түсер болса, сол жанкештілерден қалған мұндай аяулы мүлік Қазақстанның талай аймағында кебеже құрсақ, кең қарын қара сандықтардың түбінде жатуы әбден мүмкін ғой. Олай дейтінім, бір ай да болған жоқ, сондай асыл қазынаның бірі –– Қазалы аудандық радиосының алтын қоры, 86 жастағы Ордабай Аяпбергенов сақтаған ірілі-уақты 80–90 үнтаспаны Алматыға алып қайтқанымды әлеуметтік желіде жариялағанмын. Шүкір, салыстырмалы түрде менің жеке мұрағатым цифрлық жүйеге көшіріліп, жүйеленіп болып қалды. Ал есім-сойы аталған жидашылардың отбасында сақталған (бәлкім сақталмаған да шығар. –– Авт.) мұраның күйі нешік? Кейінгі кезде менің көңілім осындай нәрселерге алаң.

Мұны айтасыз, барлық облыстардың халық шығармашылығы орталығы мен радио-телевидение тораптарында сақталуы тиіс жергілікті жердегі ән, күй, жыр мұраның тізгінін ұстаған түрлі мамандық иелерінің орындауындағы қайталанбас дауыстар қайда? Бұлар сақталды ма? Сақталса, кімдердің қолында, қазіргі заманауи цифрлық жүйеге көшірілді ме? Көшірсе кімдер, қалай, немен көшірді, оның тұпнұсқасы қайда? Жалпы, осындай мың сан мәселемен жүйелі түрде айналысып келе жатқан министрлік, белгілі бір құзырлы мекеме, болмаса жекелеген мамандар бар ма? Әй, қайдам-ау. Баяғы «Қазақтелефильм» бірлестігі әр облыс бойынша, барлық саланы, оның ішінде әсіресе өнер мен мәдениет тақырыбын қамти отырып, баға жетпес деректі фильмдер түсірген болатын. Ал енді мұның жайын кім біледі? Кезінде Франция, Мәскеу, Орынбор, Өзбекстанда, олардан да басқа алыс-жақын шет елдерде таңбаланып, үнтаспаға бетінде қалған баға жетпес дауыстардың жай-күйімен қашан айналысамыз? Е, әзірге сол баяғы «жағдайды несін сұрайсың, айтсам жылайсың» дегеннің кері. Әңгіме үдеген сайын бірінің басын келесінің құйрығы іліп алып шығып жатқаны да сондықтан. Мәселе көтергенде тұрған айып бар деп ойламаймын, тыңдайтын құлақ болса, әрине.

Міне, материалдық емес мәдени мұраға қатысты осындай қыруар мәселе ойға оралғанда күндіз күлкің, түнде ұйқың қашады. Тарихтың тегершігі енді берісі он, әрісі жиырма жылға ілгері басқан кезде, егер бүгіннен бастап, жедел һәм жүйелі түрде қолға алмайтын болсақ, мына өгіз аяң жүрісімізден жаңылмасақ, осылардың бәрінен толайым айрылып, сақал сипап қаларымыз хақ. Басқаны айтпағанда, қазір аудиомұраны сауатты түрде көшіріп, тазартып, іріктеп, авторларын ажыратып, түпнұсқа қалпын сақтай отырып, сараптама жасай алатын маман қалмай барады. Мен білетін сондай екі жанкештінің бірі –– күйші, музыкатанушы Базаралы Мүптеке деген қорлы қазақ өмірден ерте көшті. Ендігі қалған жалғыз мұрағаттанушы Саян Ақмолда бұл қазақтың қай жыртығын бүтіндеп үлгерер дейсің. Оған ізбасар болып, ісін жалғайтын шәкір тәрбиелеуге де ден қойып жатқан ешкім жоқ. Қалай десек те, ұлт мұрасының жайын әріден ойлап, мұны зерттеп, зерделеп, бір жүйеге келтіріп, келешектің игілігіне айналдыра алатын жиырма шақты фольклортанушы, музыкатанушы, орындаушы-айтушы мамандардан өз алдына шағын институт құрып немесе белгілі бір институттың жанынан арнайы бөлім ашып, жедел түрде іске кіріспейінше, жақын арада халықтың мұрасын ұшпаққа шығара алмасымыз анық болып тұр.

Әзірге, біздің қолымыздағы жеке мұрағат мүлкі қалай жинақталды, осы далалық фольклорлық-этнографиялық экспедиция сапары барысында кімдерге жолықтық, не көрдік, не білдік, не бітірдік деген шалқып жатқан сауалдардың шет-шеперіне тоқталып өтейік. Үмітсіз –– шайтан! Ал біз бар болғаны ет пен сүйектен жаралған пендеміз. Кім білсін, бәлкім, осыны оқығаннан кейін жанайқай сөзіміз Президенттің құлағына тиіп, анасы қалжа жеген бір облыс әкімі шығып немесе маңдай тер, табан етімен жиған мүлкінің қиқымдайын көзі қиып, халықтың кәдесіне жаратайын дейтін ұлтжанды кәсіпкер табыла кетіп, қазақтың игілігі үшін жиған-терген мәдени мұра толайым жарық көріп те қалар. Ол да мүмкін. Өйткені мына жұмыр жердің бетінде мүмкін емес нәрсе жоқ.