Телеком нарығында түсімнің артуы бос капиталдың көбеюіне тең емес.
Қазақстанның телекоммуникация нарығында төртінші оператор туралы пікірталас қайта жанданды. Алайда байланыс саласындағы бәсеке арифметикасы бұдан күрделі. Себебі оператор саны көбейгенімен, нарықтағы капитал, радиожиілік пен абоненттік база автоматты түрде ұлғаймайды.
Мәселен, 2026 жылдың қаңтар-шілде айларында Қазақстанда 913 млрд теңгенің байланыс қызметі көрсетілді. 2020 жылы нарықтың жылдық көлемі 884,5 млрд теңге болса, 2025 жылы 1,5 трлн теңгеге жетті. Бұл динамика саланың тартымдылығын көрсеткенімен, жаңа оператор үшін дайын табыс кеңістігі пайда болды дегенді білдірмейді. Өйткені қызмет көлемімен бірге мобильді трафик те өсіп, желіні кеңейту мен жаңғыртуға қажет шығын да өсті.
Телеком нарығында түсімнің артуы бос капиталдың көбеюіне тең емес. Дерек тұтыну ұлғайған сайын операторлар базалық станцияларды жаңартып, өткізу қабілетін арттырып, 5G желісін кеңейтуге мәжбүр. Сондықтан төртінші ойыншының келуін тек тарифке ықпалы арқылы бағалау жеткіліксіз. Оның негізгі өлшемі – нарыққа қанша жаңа инвестиция әкелетіні және сол капиталдың қандай нәтижеге айналатыны.
Қазір Қазақстанда үш дербес инфрақұрылымдық оператор бар: Kcell және activ брендтерін басқаратын «Кселл», Beeline мен izi-дің иесі «КаР-Тел», сондай-ақ Tele2 және Altel желілерін дамытып отырған «Мобайл Телеком-Сервис». Соңғы компания Power International Holding меншігіне өткеннен кейін нарықтағы үш оператордың да иелері бөлек. Яғни төртінші оператор туралы мәселе бәсеке мүлде жоқ ортаға жаңа компания кіргізу туралы емес. Әңгіме қалыптасқан үш желінің қасына тағы бір ұлттық инфрақұрылым салудың экономикалық негізі жөнінде болып отыр.
Арзан тарифке қымбат құн төлемейміз бе?
Төртінші операторды қолдайтын ең түсінікті уәж – баға бәсекесі. Жаңа компания нарықтан үлес алу үшін тартымды тариф ұсынып, бұған жауап ретінде қазіргі операторлар да қызмет құнын қайта қарауы мүмкін. Қысқа мерзімде мұндай бәсекеден абонент ұтады.
Алайда Қазақстанның мобильді нарығында жаңа клиенттердің шексіз қоры жоқ. Төртінші оператор абоненттік базасын негізінен басқа компаниялардың пайдаланушыларын тарту арқылы қалыптастырады. Бұл нарық көлемін ұлғайтудан бұрын, бар табысты операторлар арасында қайта бөлмек.
International Society жариялаған зерттеуде 2008-2020 жылдары әр елдің нарығына кірген тоғыз жаңа мобильді оператордың ықпалы қарастырылған. Зерттелген жағдайлардың бәрінде қолданыстағы компаниялардың бір абоненттен алатын орташа кірісі төмендеген. Орташа қысқару шамамен 20%-ды құраған. Франция мен Израильде көрсеткіш 32%-ға, Венгрияда 27%-ға азайған.
Бұл нәтижені Қазақстанға сол күйінде көшіру дұрыс емес. Елдердің нарық сыйымдылығы, тарифтері, реттеу тәртібі мен тұтыну құрылымы әртүрлі. Дегенмен зерттеу жаңа оператордың келуімен бірге туындайтын қайшылықты көрсетеді: бағаға қысым күшейген сайын желіге қайта салынатын қаражаттың азаю қаупі артады.
Телекоммуникацияда мұның салдары бірден байқалмауы мүмкін. Тариф арзандаған алғашқы кезеңде тұтынушы ұтқандай әсерде болады, ал жаңғыртылмаған жабдықтың немесе кейінге қалған құрылыстың әсері бірнеше жылдан кейін көрінуі мүмкін. Байланыс үзілісінің жиілеуі, интернет жылдамдығының төмендеуі және шалғай аумақтарды қамтудың баяулауы – капиталдық шығынды қысқартудың ықтимал нәтижелері.
Бұл тариф өспейінше сапалы байланыс болмайды деген сөз емес. Операторлардың шығыны, инвестициялық міндеттемесі және қызмет сапасы қоғамдық әрі реттеушілік бақылауда болуы керек. Бірақ тарифті төмендетудің өзі тиімді бәсекенің толық өлшемі бола алмайды. Абонентке арзан қызметпен бірге тұрақты желі де қажет.
Саны көп, сапасы қандай?
Халықаралық тәжірибе инфрақұрылымдық операторлардың оңтайлы санына қатысты бірыңғай жауап бермейді. Кейінгі жылдары бірнеше ірі нарық төрт ұлттық желіден үш желіге өтті. АҚШ-та T-Mobile мен Sprint біріккеннен кейін AT&T, T-Mobile және Verizon қалды. Мәміле желіні дамыту міндеттемелерімен қатар жүріп, біріккен компания алғашқы үш жылда әртүрлі бағытқа 40 млрд доллар инвестициялауды жоспарлады.
Ұлыбританияда Vodafone мен Three бірігуі ұзақ тексерістен кейін мақұлданды. Испанияда Orange пен MásMóvil бірлескен кәсіпорын құрды. Румынияда Telekom Romania Mobile-ға қатысты мәмілелерден кейін негізгі инфрақұрылымдық ойыншылар саны үшке дейін азайды. Бұл шешімдердің әрқайсысы сол елдегі нарық жағдайына байланысты қабылданды. Сондықтан оларды үш операторлы модельдің әмбебап артықшылығы ретінде көрсетуге болмайды.
Дегенмен ортақ үрдіс байқалады: көптеген мемлекетте бәсекені сақтау міндеті мен қымбат инфрақұрылымды қаржыландыру қажеттілігі қатар қарастырылады. GSMA Intelligence есебіне сәйкес, 2016 жылдан бері үш инфрақұрылымдық операторы бар Еуропа нарықтарында бір қосылымға салынған инвестиция төрт операторлы нарықтарға қарағанда орта есеппен 48%-ға жоғары болған.
Оператор саны аз болса, сапа міндетті түрде жоғары болады деген тікелей заңдылық та жоқ. Бірақ БАӘ мен Қатар елдерінің тәжірибесі екі компания жұмыс істейтін нарықтың да жоғары нәтиже көрсете алатынын аңғартады. Бұл елдердегі мобильді интернет жылдамдығы әлемдік орташа деңгейден тиісінше шамамен алты және бес есе жоғары.
Бәсекенің тағы бір үлгісі – компаниялардың клиент үшін жеке күресіп, инфрақұрылымның бір бөлігін ортақ пайдалануы. Швецияда Tele2 мен Telenor құрған Net4Mobility желісі халықтың 99,9%-ын қамтиды. Финляндияда DNA мен Telia халық сирек орналасқан солтүстік және шығыс өңірлердің инфрақұрылымын бірге дамытып отыр. Ұлыбританиядағы Shared Rural Network бағдарламасы да ауылдық қамтуды кеңейту үшін операторлардың ресурсын біріктіруге негізделген.
Бұл модель бәсекені жоймайды. Компаниялар тариф, өнім, жылдамдық және сервис бойынша жарыса береді, бірақ бір аумақта бірдей нысандарды бірнеше рет салуға кететін шығынды қысқартады. Осындай тәсіл Қазақстанда «250+» жобасы аясында қолданылды: үш оператор ауылдық елді мекендерді қамту үшін желілерге өзара қолжетімділік берді.
Төртінші оператор емес, тиімді модель қажет
Бұл талқылауда мәселе көбіне тым қарапайым қойылады: не нарыққа төртінші оператор келеді, не қазіргі үш оператор бұрынғыдай жұмысын жалғастыра береді. Алайда бәсекені күшейтудің жолы осы екі нұсқамен шектелмейді.
Соның бірі – MVNO. Виртуалды оператор дайын желіні пайдалана отырып, нарыққа өз брендімен, тарифімен және сервисімен шыға алады. Бұл жағдайда жаңа компания клиент үшін бәсекелеседі, бірақ базалық станциялар мен көлік инфрақұрылымын қайта салуға миллиардтаған қаражат жұмсамайды. Мұндай модель әсіресе белгілі бір аудиторияға арналған өнімдер, икемді тарифтер және жаңа цифрлық қызметтер ұсынуға қолайлы.
Екінші мүмкіндік – операторлардың инфрақұрылымды белгілі бір аумақтарда ортақ пайдалануы. Бұл тәсіл коммерциялық бәсекені жоймайды: компаниялардың абоненттері, тарифтері мен қызмет көрсету жүйесі бөлек қала бермек. Бірақ халық сирек орналасқан өңірлерде бірнеше бірдей желіні қатар салуға кететін шығын азаяды. Артылған қаражатты қамтылмаған елді мекендерге, желінің өткізу қабілетіне немесе жаңа технологияларға бағыттауға болады.
Қазақстан үшін бір ғана үлгіні бүкіл елге қолдану міндетті емес. Ірі қалаларда жеке желілер арасындағы бәсеке өзін ақтауы мүмкін. Ал халқы аз аудандарда ортақ инфрақұрылым экономикалық тұрғыдан орындырақ. Нарықты дамыту саясаты осы айырмашылықты ескеруге тиіс.
Егер мемлекет төртінші инфрақұрылымдық операторды кіргізуді қарастырса, шешім лицензия берумен аяқталмаса дейміз. Жаңа ойыншының міндеттемелері алдын ала өлшенетін көрсеткіштермен бекітілуі қажет: ірі қалалардан тыс қамту аумағы, желіні іске қосу мерзімі, салынатын инвестиция көлемі, байланыс сапасы және технологиялық даму жоспары. Сонда оның нарыққа қосатын үлесін бірнеше жылдан кейін емес, бастапқы кезеңнен бағалауға болады.
Егер ол байланысы әлсіз аумақтарды қамтып, нарыққа сырттан капитал әкеліп, қызмет көрсету стандартын көтерсе, төртінші желіге жұмсалатын инвестицияның мәні бар. Ал жаңа компанияның стратегиясы ірі қалалардағы абоненттерді төмен бағамен өзіне тартуға ғана құрылса, дәл сондай бәсекені MVNO немесе инфрақұрылымды ортақ пайдалану арқылы әлдеқайда аз шығынмен қалыптастыруға болады.
Фото:depositphotos.com
