Қазақтың кең даласында ел басқарған азаматтың қадірін атқарған қызметі емес, артында қалдырған ізі айқындайды. Бірі өндірісті өркендетті, бірі ауылға жол жеткізді, енді бірі егіннің көлемін арттырып, халыққа баспана, мектеп, аурухана салдырды. Осындай сан салалы міндетті елдің ортақ мұраты деп қабылдап, қай жерде жүрсе де халықтың тұрмысын жақсартуға күш салған мемлекет қайраткерлерінің бірі – Мұстақым Біләлұлы Ықсанов.
Оның есімі Қазақстанның бірнеше өңірінің әлеуметтік-экономикалық даму тарихымен сабақтас. Оңтүстікте Бетпақ даланы игеруге, суармалы жерлерді көбейтуге араласты. Қызылордада күріш шаруашылығын жаңа деңгейге көтеріп, Сыр бойындағы өндірістік және әлеуметтік өзгерістерге жол ашты. Республикалық деңгейде ауыл шаруашылығы, су шаруашылығы мен құрылыс салаларына жетекшілік етті. Ал туған жері Батыс Қазақстанда он жылдан астам уақыт өңірдің экономикасы мен әлеуметтік инфрақұрылымын дамытуға басшылық жасады.
Мұстақым Біләлұлы 1926 жылғы 30 наурызда қазіргі Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданындағы Байдуков ауылында дүниеге келген. Балалық шағы ашаршылық кезеңіне тұспа-тұс келгендіктен, отбасымен бірге Ресейдің Саратов, Мичурин, Тула облыстарында, кейін Мәскеу түбіндегі Орехово-Зуево қаласында тұрды. Алғашқы білімді орыс тілінде алды. Соған қарамастан туған жердің тарихы мен ұлттың рухани мұрасы отбасындағы тәрбие арқылы санасына сіңді.
Үлкендер оның зеректігін бала кезінен байқаған. Әсіресе, математикаға қабілетті, күрделі есептерді тез шығаратын, өлең-жырды да бір естігеннен жаттап алатын зерек болып өсіпті.
Оның отбасында ел тарихына қатысты әңгімелер де мол еді. Атасы Ықсан Алаштың көрнекті өкілі, ақын Ғұмар Қарашпен туыстас болған. Жас кезінде Ғұмарға атқосшы болып, башқұрт пен татар елдеріне бірге сапар шеккен. Олардың салт-дәстүрі мен әдебиетін жақсы білген.
Кейін Алаш қайраткерлерінің есімін атаудың өзі қауіпті кезең туған кезде бұл әңгімелер отбасында ғана айтылатын. Үлкендерден естіген тарихи деректер мен жыр-дастандар жас Мұстақымның жадында берік орнықты.
Осы ортадан алған тәрбие оның кейінгі өміріне де әсер етті. Елге жауапкершілікпен қарау, еңбекке адал болу, қиындықтан қайтпау сияқты қасиеттері мемлекеттік қызметте жүрген жылдарында анық көрінді.
1945 жылы Алматы теміржол техникумын тәмамдаған соң, Қазақ ауыл шаруашылығы институтының су-техникалық факультетінде білім алды. Инженер-гидротехник мамандығын меңгерді.
Бұл сол кезеңдегі Қазақстан үшін аса қажет мамандық еді. Республикада жаңа жерлерді игеру, суару жүйелерін кеңейту, каналдар мен гидротехникалық нысандар салу жұмыстары қызу жүріп жатқан. Жас маманның еңбек жолы да осы үлкен міндеттермен тоғысты.
Бетпақдаладан басталған жол
Мұстақым Ықсанов кәсіби жолын Оңтүстік Қазақстанда бастады. «Жетісайқұрылыс» басқармасында өндірістік-техникалық бөлімге жетекшілік етті, кейін бас инженер, басқарма басшысы қызметтеріне көтерілді. 1958 жылы Бетпақ даладағы ирригациялық құрылыс тресіне басшылыққа келді.
Бұл жылдар оның инженерлік білімі мен ұйымдастырушылық қабілетін шыңдаған үлкен мектеп болды.
Сусыз жатқан даланы игеру үшін су арналарын тарту, гидротехникалық нысандар салу, жаңа шаруашылықтар ұйымдастыру қажет еді. Мұстақым Ықсанов инженерлік міндетпен қатар, елді мекендерді қалыптастыру, өндірісті ұйымдастыру, мамандарды топтастыру сияқты жұмыстарға да араласты.
Көп ұзамай ол Ильичев аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, кейін Оңтүстік Қазақстан облыстық су шаруашылығы басқармасының бастығы қызметтерін атқарды.
Жетісай өңірінде жаңа совхоздар ашылып, шаруашылықтар қалыптасты. Тәжікстаннан, Хорезмнен, Қарақалпақстаннан қазақ отбасыларын көшіріп әкелу, оларды жаңа қоныстарға орналастыру жұмыстарын қолға алды. Мұстақым Ықсановтың осы өңірді жақсы білуі кейін оның алдына жер тағдырына қатысты күрделі мәселе келгенде ерекше маңызға ие болды.
Сырдың бойы жайқалған күріш еді
1960 жылдардың басында Мұстақым Ықсанов Қызылорда облысының басшылығына келді. Бұл оның мемлекет қайраткері ретінде кеңінен танылған кезеңі болды.
Сыр өңірінің басты мүмкіндігі суармалы егіншілік екенін бірден түсінді. Сондықтан облысқа келгеннен кейін жер мен суды тиімді пайдалану, күріш шаруашылығын өркендету, жаңа алқаптарды игеру мәселелеріне басымдық берді.
Оның Сыр еліндегі алғашқы сапарларының бірі Шиеліге барып, атақты күрішші Ыбырай Жақаевпен кездесуден басталды. Ыбырай Жақаев жердің бабын, судың жайын, күріштің қыр-сырын терең білетін тәжірибелі диқан еді. Мұстақым Ықсанов болса су шаруашылығы мен құрылыс саласының маманы ретінде өндірісті кең көлемде ұйымдастырудың мүмкіндіктерін жақсы меңгерген болатын. Екі қайраткер Сыр бойында күріш атыздығын кеңейтудің маңызды екенін бірден ұғынып, іске кірісті.
Көп ұзамай Сырдарияның сол жағалауындағы жаңа жерлерді игеру жұмыстары қарқын алды. Суару және құрғату жүйелері салынып, егістік көлемі ұлғайды. Жаңа совхоздар құрылды, күріш өсіруге қажетті техника тартыла бастады.
Бұл жұмыстарға республикалық және одақтық деңгейде қаржы бөлініп, құрылыс трестері құрылды. Шымкентте орналасқан Күріш ғылыми-зерттеу институтының Қызылордаға көшірілуі де Сыр өңіріндегі ғылым мен өндірістің байланысын күшейтті.
Нәтижесінде, Қызылорда күріш өндіруден Кеңес Одағына танылды. Ыбырай Жақаев бастаған диқаншылардың даңқы алысқа жайылды. Еңбек озаттарының қатары көбейді.
Мұстақым Ықсанов жастардың осы іске араласуына да ерекше көңіл бөлді. Егіс алқаптарында жастардың аз екенін байқаған ол комсомол ұйымдары арқылы жас күрішшілер қозғалысын ұйымдастыруға ықпал етті. 1964 жылы Ыбырай Жақаевтың жастарға арналған «Жастарға хат» атты үндеуі жарияланып, ауыл жастарын еңбекке тартуға тың серпін берді.
Осылайша, күріш алқабы өндіріс орны ғана емес, жастарды еңбекке баулитын үлкен мектепке айналды.
Мұстақым Ықсановтың Қызылордадағы қызметі күрішпен шектелген жоқ. Су электр стансаларын салу, суармалы жерлерді көбейту, ауылдарға жол тарту, елді мекендерді абаттандыру, колхоздар мен совхоздарда жаңа өндірістік нысандар тұрғызу жұмыстары қатар жүрді.
Ол шаруашылықтағы ірі жобалардың нәтижесі қарапайым халықтың тұрмысынан көрінуі керек екенін жақсы түсінді. Сондықтан ауылдың жағдайын жақсартуға, еңбек адамын қолдауға басымдық берді.
Қызылордадағы өнімді еңбегі Мұстақым Ықсановты республикалық деңгейдегі танымал тұлғаға айналдырды. Оны орталыққа қызметке шақырды. Қазақ КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып, ауыл шаруашылығы, су шаруашылығы, құрылыс және өндірістік инфрақұрылым мәселелеріне жетекшілік етті.
Кейін Жамбыл облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы, одан соң Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды.
Бір облыстың суы мен егістігін басқарған инженер енді республика көлеміндегі шаруашылық мәселелерін шешуге араласты. Оның инженерлік тәжірибесі мен ұйымдастырушылық қабілеті осы тұста кең ауқымда көрінді.
Жер тағдыры – ел тағдыры деп білді
Мұстақым Ықсановтың өміріндегі күрделі мәселелердің бірі оңтүстіктегі жер тағдырымен байланысты болды.
Кеңестік кезеңдегі әкімшілік шешімдер салдарынан Қазақстанның оңтүстігіндегі бірқатар аумақ Өзбекстан құрамына өткен еді. Кейін бұл жерлерді Қазақстанға қайтару мәселесі көтерілген кезде, өңірдің жағдайын жақсы білетін Мұстақым Ықсанов арнайы комиссияға жетекшілік етті.
Бұл міндеттің оған жүктелуі заңды еді. Жетісай мен Мырзашөлдің шаруашылығын дамытуға, ел қоныстандыруға, совхоздар құруға кезінде өзі араласқан.
Замандастарының естеліктерінде сол кездегі келіссөздердің күрделілігі айтылады. Қазақстанға қайтарылатын аумақтарды анықтау кезінде Мырзашөл ауданының орталығы Гагарин қаласының тағдыры даулы мәселеге айналды.
Құжатқа қол қою қарсаңында Ықсанов жағдайдың мәнісін анықтауға тырысып, Дінмұхамед Қонаевпен шұғыл байланыс орнатқан.
Бұл оқиға қайраткердің азаматтық ұстанымын танытатын маңызды эпизод ретінде есте қалды. Кезінде өзі ел қоныстандырып, шаруашылық ұйымдастырған жердің тағдыры саяси шешімге тәуелді болған сәт оның жанын ауыртқаны анық.
Туған жерге оралу
1975 жылы Мұстақым Ықсанов Орал облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы болып тағайындалды.
Туған өңіріне оралғаннан кейінгі он бір жыл оның еңбек жолындағы ең жемісті кезеңдердің бірі болды.
Орал қаласында жаңа шағынаудандар бой көтеріп, көпқабатты тұрғын үйлер салынды. Мыңдаған отбасы жаңа баспанаға ие болды. «Ақжайық» қонақүйі, жаңа әуежай кешені, теміржол вокзалы, мәдениет және сауда нысандары пайдалануға берілді.
Мектептер мен балабақшалар, ауруханалар мен емханалар салынды. Ауылдық жерлерде мәдениет үйлері, медициналық нысандар бой көтеріп, елді мекендерге су тартылды. Жол қатынасы жақсарды.
Өнеркәсіп саласында машина жасау, құрылыс материалдарын өндіру, тамақ өнеркәсібі және ауыл шаруашылығына қызмет көрсететін кәсіпорындардың қуаты артты.
Осы өзгерістердің артында мыңдаған құрылысшы, инженер, дәрігер, мұғалім, жұмысшы мен диқанның еңбегі тұрды. Ал сол күшті ортақ мақсатқа жұмылдыру, басым бағыттарды белгілеу, қажетті қаржы мен ресурсты табу өңір басшылығының жауапкершілігіне жүктелді.
Мұстақым Ықсанов бұл міндетті он бір жыл бойы ойдағыдай атқарды.
Мемлекеттік қызметтегі еңбегі жоғары бағаланды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне бірнеше рет депутат болып сайланды. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Партия съездеріне делегат ретінде қатысты, Орталық тексеру комиссиясының мүшелігін атқарды.
Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы ордендерімен және басқа да мемлекеттік марапаттармен марапатталды. 1961 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы атағын алды.
Мұстақым Біләлұлы 1991 жылғы 18 қарашада дүниеден өтті.
Мұстақым Ықсановтың өмір жолына бүгінгі күннің биігінен қарағанда, оның қызметінен ең алдымен елге нақты пайда әкелуге ұмтылған азаматтың болмысы көрінеді.
Ол жердің мүмкіндігін шаруашылыққа айналдыруды білді. Су мәселесін ауылдың тұрмысымен байланыстырды. Ғылым мен өндірістің арасын жақындатты. Жастарды еңбекке тартты. Қала мен ауылдың әлеуметтік жағдайын жақсартуға көңіл бөлді. Жер тағдырына қатысты мәселелерге азаматтық жауапкершілікпен қарады.
Ол өмір сүрген кезеңнің саяси жүйесі бөлек болғанымен, елге қызмет ету, халықтың жағдайын жақсарту, туған жердің мүмкіндігін пайдалану секілді құндылықтар уақытқа бағынбайды. Сондықтан оның өмір жолы бүгінгі ұрпақ үшін де тағылымды.
Халық арасында айтылатын «Елдің малын емес, қамын жеген азамат» деген сөз оның бүкіл ғұмырын дәл сипаттайды.
Өмірхан ҚОЗЫБАҚ,
ҚР білім беру ісінің үздігі
Толық нұсқасына гиперсілтеме беруді ұмытпаңыз: https://turkystan.kz/article/287124-el-qamyn-zegen-qairatker
